آیا سفر مقامهای آمریکایی به ترکمنستان به تنشهای واشنگتن با ایران مربوط بود؟
منبع تصویر، ALTYN ASYR TV / YOUTUBE
- نویسنده, بخش مانیتورینگ
- شغل, بیبیسی
سردار بردیمحمداف، رئیسجمهور ترکمنستان، روز ۲۳ ژانویه میزبان دن دریسکول، وزیر ارتش آمریکا، و سرجیو گور، فرستاده ویژه دونالد ترامپ در امور آسیای جنوبی و مرکزی، بود. بر اساس گزارشهای رسمی دو طرف در این دیدار درباره تجارت، امنیت و همکاریهای دوجانبه گفتوگو کردند.
خبرگزاری دولتی ترکمنستان به این موضوع اشاره نکرد که آیا دو طرف درباره وضعیت جاری ایران، همسایه ترکمنستان با مرزی طولانی گفتوگو کردهاند یا نه.
ویکتوریا پانفیلووا، ستوننویس روزنامه روسی نزاویسیمایا گازتا، در یادداشت ۲۶ ژانویه خود با تاکید بر اینکه این بازدید فراتر از یک دیدار تشریفاتی بود، تصریح کرد که «تنشهای رو به افزایش پیرامون تهران، واشنگتن را واداشته تا به دنبال پایگاههای جدیدی در آسیای مرکزی باشد».
خانم پانفیلووا به نقل از جنیشبیک بایگوتیف، وزیر پیشین اقتصاد قرقیزستان، گفت: «در حالی که ناوگروه هواپیمابر نیروی دریایی آمریکا راهی خاورمیانه شده بود، یک تیم دیپلماتیک برجسته نیز در عشقآباد فرود آمد.»
به گفته او دیدار دن دریسکول و سرجیو گور با سردار بردیمحمداف، رئیسجمهور، و قربانقلی بردیمحمداف، رهبر ملی ترکمنستان، نشان میدهد که این کشور «بیطرف در حال تبدیل شدن به حلقهای راهبردی و مهم در امنیت منطقهای برای آمریکا است».
دریا کارایف، تحلیلگر سیاسی که در همان یادداشت از او نقل قول شده ارزیابی صریحی از زمانبندی این سفر ارائه کرد. او توضیح داد که سفر دو مقام ارشد دولت آمریکا به ترکمنستان «در لحظهای که گروههای ضربت در اطراف منطقه مستقر شدهاند، نمیتواند صرفا یک امر تصادفی باشد».
این تحلیلگر همچنین یادآوری کرد که سرجیو گور و کریستوفر لاندو، معاون وزیر امور خارجه آمریکا، سال گذشته در حال آمادهسازی توافقنامههای مربوط به «مواد خام» با ازبکستان و قزاقستان بودهاند.
دریا کارایف افزود: «حضور دن دریسکول در هیئت آمریکایی نشان میدهد که گفتوگوها به مباحث برنامهریزی استراتژیک نظامی کشیده شده است؛ برداشتی که دیدار آنها با بگنج گوندوغدییف، وزیر دفاع ترکمنستان، آن را تقویت میکند.»
گزینههای محدود عشقآباد
با وجود این گمانهزنیها، دریا کارایف نسبت به این موضوع که ترکمنستان ممکن است به سمت فعالیتهای ضدایرانی کشیده شود، هشدار داده است. او چند عامل را برشمرد که مانع از آن میشود مقامهای ترکمنستان «آگاهانه و داوطلبانه، دستکم به صورت علنی»، به هرگونه اقدامی علیه ایران بپیوندند.
او میگوید: «دلیل اول، وضعیت بیطرفی دائمی ترکمنستان است؛ یک اصل قطعی در سیاست خارجی که سالها به مقامات این کشور اجازه داده تا بین منافع قدرتهای بزرگ جهانی توازن برقرار کنند. عامل دیگر، اختلاف فاحش قدرت نظامی و فنی ایران و ترکمنستان و همچنین توانایی تهران در بازدارندگی همسایگانش از شرکت در ائتلافهای ضدایرانی است.»
آقای کارایف به بیانیهای اشاره میکند که خبرگزاری فارس در ۲۴ ژانویه منتشر کرده و به گفته او «صراحتا کشورهای همسایه را در صورت تسلیم شدن به چنین وسوسههایی، به حملات تلافیجویانه تهدید میکند».
هرچند او معتقد است مخاطب پیام تهران عمدتا باکو و آنکارا بودهاند، اما تاکید میکند که این پیام برای دیگر پایتختهای منطقه نیز «هشداری صریح» در بر داشته است.
به گفته این تحلیلگر «در صورت هرگونه حمله، تفاوتی میان عامل اصلی و همدستان منطقهای آن وجود نخواهد شد.»
دریا کارایف در این زمینه به «آسیبپذیریهای جغرافیایی» نیز اشاره کرد و گفت: «عشقآباد در نزدیکی مرز ایران قرار دارد و نهتنها در تیررس مستقیم سلاحهای موشکی است، بلکه میتواند هدف توپخانههای دوربرد نیز قرار بگیرد. واقع شدن اقامتگاه رئیسجمهور و رهبر ملی در منطقه فیروزه درست در نزدیک مرز، تاثیر این عامل را حتی از مولفه سیاسی-حقوقی بیطرفی نیز تعیینکنندهتر کرده است.»
منبع تصویر، Reuters
مسئله فرودگاه
آقای کارایف میگوید دولت آمریکا به خوبی از عوامل پرخطر پیشروی مقامهای ترکمنستان در روابطشان با ایران آگاه است و معتقد است رویکرد واشنگتن «فشار مستقیم برای سوق دادن ترکمنستان به سمت اقدامات تقابلی با ایران» نیست.
با این حال، او به یکی از ملاحظات موجود در برنامهریزی بلندمدت نظامی اشاره کرد: امکانسنجی و ضرورت داشتن نقاط فرود اضطراری برای هواپیماها در جریان هرگونه عملیات نظامی علیه ایران.
به گفته این تحلیلگر، یک فرودگاه جدید در جِبل در خاک ترکمنستان «برای این هدف کاملا مناسب است».
آقای کارایف افزود مقامهای ترکمنستان میتوانند به ماهیت بشردوستانه چنین ماموریتی استناد کنند و «نهتنها هواپیماهای آمریکایی، بلکه هواپیماهای ایرانی» را نیز بپذیرند.
هشدار کانالهای طرفدار کرملین
تورانسکی اکسپرس، کانال تلگرامی طرفدار دولت روسیه، روز ۲۶ ژانویه درباره حضور یک مقام عالیرتبه نظامی در هیئت آمریکایی ابراز نگرانی کرد.
این کانال نوشت با توجه به اینکه ترکمنستان عضو هیچیک از ائتلافهای نظامی نیست، واشنگتن به «محورهای افغانستان و ایران» علاقهمند است.
این کانال تلگرامی نوشت: «میتوان حدس زد که آمریکا به این مسیرها چشم دوخته است. در مورد افغانستان، ایالات متحده همچنان کینه و سرخوردگی ناشی از عقبنشینی شرمآور و شکست خود از طالبان را در دل دارد. در اطراف ایران نیز وضعیت دشواری در حال شکلگیری است و نیروهای آمریکایی در حال گسیل به سوی آن هستند.»
کانال تلگرامی «تورانار» نیز که طرفدار کرملین است، سفر مقامهای آمریکایی به ترکمنستان را در چارچوب استراتژی دفاعی جدید پنتاگون ارزیابی کرد. هرچند در سند اصلی مستقیما به آسیای مرکزی اشاره نشده، اما این کانال خاطرنشان کرد که استراتژی ایالات متحده در این منطقه، در گزارش سال ۲۰۲۵ «شورای سیاست خارجی آمریکا» مورد بررسی قرار گرفته است.
به گفته این کانال، واشنگتن ظاهرا به توصیه شورای سیاست خارجی درباره تعیین یک فرستاده ویژه ریاستجمهوری برای آسیای مرکزی توجه کرده است؛ سمتی که اکنون سرجیو گور بر عهده دارد و «در حال حاضر درباره همکاری نظامی با ترکمنستان گفتوگو میکند که از نظر نظامی بیطرف است».
این کانال تلگرامی پیشتر در ۲۳ ژانویه، این سفر را تلاشی برای گسترش همکاریهای دوجانبه در حوزه اقتصاد و ثبات منطقهای توصیف کرده و نوشته بود «موضع واشنگتن پیشتر باعث فروپاشی قراردادهای گاز ترکمنستان با شرکای عراقی و پروژه خط لوله تاپی شده بود».
تورانار تاکید کرده بود: «در همه این موارد، اقدامات آمریکا با ملاحظات ژئوپلیتیک هدایت شده است؛ از جلوگیری از ترانزیت کالا به ایران گرفته تا اعمال تحریم علیه طالبان.»
آزیاتسکی اکسپرس، کانال تلگرامی طرفدار کرملین، نیز روز ۲۶ ژانویه نوشت که تماسهای فعال هیئت آمریکایی با رهبری کشور نشان میدهد واشنگتن «همچنان در پی تثبیت جایگاه خود و اعمال نفوذ بر بخش نفت و گاز ترکمنستان است».
