ارمغان «سال مار» برای کشورهای آسیای مرکزی چه خواهد بود؟

سال ۲۰۲۵ بر اساس گاهشمار چینی، سال مار است. این گاهشماری در بسیاری از کشورهای آسیای شرقی و جنوب شرق آسیا، و همین طور از دوران مغول تا سال ۱۲۷۹ خورشیدی در ایران نیز معمول بوده است. مشهور است که سال مار همیشه با حوادث عجیب و غریب و اتفاق‌های غیرمنتظره همراه بوده است.

در این سال پنج جمهوری شوروی پیشین در آسیای مرکزی، یعنی ازبکستان، قزاقستان، تاجیکستان، ترکمنستان و قرقیزستان که نزدیک به ۸۳ میلیون جمعیت دارند، با چه چالش‌هایی روبرو خواهند شد؟ نظر برخی از کارشناسان و تحلیلگران کشورهای منطقه را در رابطه به این پرسش‌ها جویا شدیم.

شیرعلی رضایان، تحلیلگر (تاجیکستان)

رویدادهای مهم سال ۲۰۲۵ برای منطقه آسیای مرکزی را از سه زاویه می‌توان بررسی کرد. نخست از زاویه برگزاری همایش‌های بین‌المللی و تاثیر نظم سیاست جهانی بر آسیای مرکزی. سال ۲۰۲۵ در کشورهای آسیای مرکزی همایش‌های گوناگون بین‌المللی با همکاری سازمان‌های بانفوذ جهانی، به ویژه سازمان ملل متحد برگزار می‌شوند. همچنین برگزاری نشست‌های سران کشورهای منطقه با قدرت‌های کوچک و بزرگ در قالب «۵+۱» در پیش است. به احتمال زیاد، تحولات خاورمیانه‌ و افغانستان، همچنین حفاظت یا نزاع میان روسیه و اوکراین در اوضاع عمومی آسیای مرکزی بی‌تاثیر نخواهد بود.

زاویه دوم، برگزاری همایش‌های گوناگون در سطح منطقه است. سال ۲۰۲۵ در ازبکستان هفتمین اجلاس مشورتی رهبران کشورهای آسیای مرکزی برگزار می‌ شود. برگزاری نشست‌های روسای پارلمان‌ها، دبیران شوراهای امنیت، و وزیران حمل و نقل و اقتصاد هم در برنامه قرار دارد. به احتمال زیاد، روند منطقه‌ای‌سازی در آسیای مرکزی با سرعت پیشین خود ادامه‌ خواهد یافت و راهکارهای نو نیز ارائه خواهد شد.

زاویه سوم همایش و ابتکارات کشورهای جداگانه آسیای مرکزی است. هر یکی از کشورهای منطقه از روی راهبرد و برنامه‌های فعلی سیاست خارجی خود سلسله همایش و نشست‌ها را برگزار می‌کنند که اکثر آنها اهمیت منطقه‌ای نیز دارند. به احتمال زیاد این نشست‌ها موضوعات آب و هوایی، گسترش همکاری‌ها در بخش‌های حمل و نقل، مقاومت در برابر افراط‌گرايي و دهشت‌افکنی را در بر خواهد گرفت. همچنین، در بعضی کشورهای منطقه، از جمله در تاجیکستان انتخابات پارلمانی نیز برگزار خواهد شد.

در مجموع سال ۲۰۲۵ با در نظر گرفتن بحران عمیق نظم سیاست جهانی، برای کشورهای آسیای مرکزی سال چالش‌برانگیزی خواهد بود. تنها سیاست خارجی بی‌طرفانه و فراگیر این کشورها بهترین راهکار برای کاهش اثرات منفی چالش و تهدیدها خواهد بود.

تیمور عمرف، کارشناس مسائل آسیای مرکزی (ازبکستان)

به نظر من، مهمترین چالش برای آسیای مرکزی در سال نو میلادی ثبات سیاسی است. نظام‌های سیاسی همه پنج کشور آسیای مرکزی شبیه یکدیگر هستند. ثبات منطقه به روابط میان نخبگان سیاسی در این کشورها و روسای جمهوری بستگی خواهد داشت. یعنی وجود نوعی اجماع در جوامع این کشورها برای پیشگیری از درگیری و بی‌ثباتی مهم تلقی می‌شود.

ثبات اقتصادی هم عاملی مهم برای آسیای مرکزی است. اقتصاد این منطقه به شدت از شریان‌های حمل و نقل و تدارکات وابسته است که از منطقه اوراسیا می‌گذرند. همچنین تحریم‌ها علیه کشورهای اطراف منطقه را باید در نظر گرفت.

بسیار مهم است که آسیای مرکزی چگونه خود را با شرایط جدید تطبیق خواهد داد. در این رابطه پرسش‌هایی هم مطرح است. آیا ترامپ سیاست خود را در قبال چین تغییر خواهد داد و آیا آمریکا در تحریم‌های خود علیه روسیه و ایران تجدید نظر خواهد کرد؟ اتحادیه اروپا به موارد مربوط به دور زدن تحریم‌ها از سوی کشورهای آسیای مرکزی چه واکنش نشان خواهد داد؟

موضوع مهم دیگر چگونگی روندهای مهاجرت در آسیای مرکزی در سال ۲۰۲۵ است. با توجه به تغییر سیاست مهاجرتی روسیه در پی حمله‌های تروریستی در سالن کنسرت کروکاس مسکو در ماه مارس سال گذشته، شاهد تغییر موج مهاجرت به روسیه هستیم. بازگشت انبوه کارگران مهاجر از روسیه به آسیای مرکزی، در بازار کار منطقه بی‌تاثیر نخواهد بود. اکنون مهم است که ازبکستان، تاجیکستان و قرقیزستان با شرایط جدید چگونه سازگار می‌شوند. آیا این کشورها می‌توانند شغل بیشتری برای شهروندانشان فراهم کنند و برای اعزام کارگران خود کشورهای دیگری را جایگزین روسیه کنند؟

موضوع گذر نسل‌ها را هم باید در نظر داشت. آسیای مرکزی منطقه نسبتا جوانی هست. سن متوسط در این جا حدود ۳۰ سال است. این به آن معناست که در سال ۲۰۲۵ بخشی از جمعیت آسیای مرکزی از لحاظ سیاسی فعال خواهند شد. باید دید که چگونه چهره‌ها و افراد جدید به جمع نخبگان سیاسی در این کشورها خواهند پیوست و دیدگاه آنها به وضع امروز، سرنوشت کشورهایشان و آینده جهان چیست؟

این سوال نیز مطرح است که شکاف بین چالش‌های قدیمی و جدید در آسیای مرکزی چه خواهد بود؟ در گذشته منطقه با چالش‌هایی مانند افراط‌گرايی و دهشت‌افکنی و یا «دولت ورشکسته» روبرو بود. اکنون چالش‌های آب و هوایی و تحول و توسعه تکنولوژی را داریم و باید دید که آنها چه تاثیری روی جوامع و سیاست‌های دولتی در کشورهای آسیای مرکزی خواهند داشت.

آندری چبوترف، مدیر مرکز تحقیقات مهم «الترناتیوا» (قزاقستان)

امسال قزاقستان میزبان دومین اجلاس «آسیای مرکزی - چین» خواهد بود و در ازبکستان سومین نشست «آسیای مرکزی - اتحادیه اروپا» برگزار خواهد شد. سال گذشته بنیاد راه‌آهن «چین - قرقیزستان - ازبکستان» شروع شد و طرح‌های دیگری هم از این دست در حال اجرا است.

بازگشت ترامپ به قدرت و بیانیه‌های تند او علیه چین از لحاظ امنیت اقتصادی برای خود چین و کشورهای آسیای مرکزی خطرات جدی ایجاد می‌کند. زیرا این کشورها با چین روابط خوب تجاری و اقتصادی دارند و امنیت اقتصادی بخشی از امنیت منطقه‌ای محسوب می‌شود.

در این رابطه باید گفت که اتحادیه اروپا در سال گذشته میلادی عمدتا به حل مسائل داخلی خود مشغول بود. از سوی دیگر، اتحادیه اروپا بیشتر به جنگ میان روسیه و اوکراین توجه دارد و با هر شیوه‌ای از اوکراین حمایت می‌کند و فشار تحریم‌ها علیه روسیه را بیشتر می‌کند. از این رو سال گذشته اتحادیه اروپا به مسائل کشورهای آسیای مرکزی به قدر کافی رسیدگی نکرد و حتی ملاقات سنتی وزیران خارجه پنج کشور منطقه و نماینده عالی اتحادیه اروپا در سیاست خارجی و امور امنیتی برگزار نشد.

امسال با توجه به روندهای جهانی، اتحادیه اروپا بیشتر از دیگران علاقه‌مند همکاری با کشورهای آسیای مرکزی خواهد بود. حال باید دید که پای اتحادیه اروپا تا چه ‌اندازه به سیاست‌های ضد چینی آمریکا کشیده خواهد شد.

رویداد مهم در روابط آسیای مرکزی با چین، برگزاری اجلاس نوبتی سازمان همکاری شانگهای هست که در چین برگزار خواهد شد. در حاشیه‌ این اجلاس برگزاری همایش «آسیای مرکزی - چین» هم در نظر است. موضوع مهم دستور کار اجلاس سازمان همکاری شانگهای، امنیت اقتصادی نه‌تنها آسیای مرکزی، بلکه منطقه بزرگی خواهد بود که ایران، روسیه، هند، پاکستان و چین را در بر می‌گیرد. البته این موضوع بیشتر به آن بستگی دارد که آمریکا چه سیاستی را، از جمله در رابطه به چین، ایران و روسیه در پیش بگیرد.

روشن نیست که در سال ۲۰۲۵ مناسبات آمریکا با آسیای مرکزی به چه شکل صورت خواهد گرفت. در دوره قبلی ریاست جمهوری ترامپ برنامه راهبردی آمریکا برای آسیای مرکزی برای سالهای ۲۰۱۹-۲۰۲۵ تصویب شده بود. حالا بعد از خروج نیروهای آمریکایی از افغانستان، این مسئله از دستور کار آمریکایی‌ها حذف شده است. این عامل در روابط آمریکا با آسیای مرکزی بی‌تاثیر نخواهد بود. برنامه‌های راهبردی آمریکا برای هر کدام از پنج کشور آسیای مرکزی که در دوران ریاست جمهوری جو بایدن تصویب شده بودند، تجدید نظر خواهند شد.

رویداد مهم دیگر سال ۲۰۲۵، توافق تاجیکستان و قرقیزستان برای علامت‌‌گذاری مرز میان دو کشور است. آخر سال گذشته دو کشور اعلام کردند که در این زمینه به توافق رسیده‌اند. امید است که امسال روند تهیه ضوابط حقوقی تعیین حدود، به ویژه در مورد بخش‌های بحث برانگیز مرزی میان دو کشور آغاز شود.

اقبال میرسیدف، کارشناس مسائل امنیت منطقه (قرقیزستان)

در سال نو چند روند را مشاهده خواهیم کرد که آغاز فرایندهای یکپارچه‌سازی آسیای مرکزی خواهند بود. نخست این که امسال نقطه عطفی در روابط تاجیکستان و قرقیزستان خواهد بود.

توافق دو کشور در مورد اختلاف‌های مرزی‌شان اکنون از سوی روسای جمهور تاجیکستان و قرقیزستان امضا خواهد شد و به تصویب پارلمان‌های دو کشور خواهد رسید. بعد از آن، روند تهیه ضوابط حقوقی تعیین مرزها آغاز خواهد شد. امیدوارم سال ۲۰۲۵ سالی باشد که مرز میان تاجیکستان و قرقیزستان باز شود، همکاری‌های تجاری و اقتصادی و پروازها میان دو کشور همسایه دوباره از سر گرفته شود.

سال گذشته بنیاد راه آهن «چین-قرقیزستان-ازبکستان» راه‌اندازی شد. امسال این شاهرگ تدارکاتی و کریدور حمل و نقل توسعه خواهد یافت و شاید کشورهای دیگر منطقه به این طرح ملحق شوند. اجرای این پروژه زمینه همکاری‌های بیشتر تجاری و اقتصادی میان کشورهای آسیای مرکزی و بین این منطقه و چین و روسیه و دیگر کشورهای بزرگ را فراهم خواهد کرد.

تغییرات آب و هوایی و مشکلات محیط زیستی ضرورت همکاری میان کشورهای آسیای مرکزی را در زمینه واکنش گروهی به این چالش‌ها همکاری‌های موثر برای مقابله با این چالش‌ها را به میان آورده است. همکاری گروهی کشورها در این زمینه موثر خواهد بود.

موضوع مهم دیگر، به احتمال زیاد محدودیت‌های روسیه در ارتباط با کارگران مهاجر خواهد بود. بخش اصلی مهاجران در روسیه شهروندان قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان هستند. اخراج آنها باعث محروم شدن خانواده‌هایشان از پول‌هایی خواهد شد که به صورت ماهانه ارسال می‌کنند. این روند برای کشورهای منطقه پیامدهای سنگینی خواهد داشت، زیرا انتقال و گردش پول نقد کم می‌شود و وضع اجتماعی هزارها خانواده وخیم‌تر خواهد شد.

مسائل آب و انرژی در روابط کشورهای آسیای مرکزی همچنان یکی از موضوع‌های مهم در سال ۲۰۲۵ باقی خواهد ماند. مشکل کمبود آب در منطقه باید به صورت گروهی حل شود. انرژی از مسائل کلیدی در روابط کشورهای منطقه به شمار می‌رود. باور دارم که این موضوع مهم با تلاش‌های مشترک رهبران کشورهای آسیای مرکزی در سال ۲۰۲۵ حل و فصل خواهد شد.

نکته دیگر این است که افغانستان، به طور فزاینده در حال تبدیل شدن به یک موضوع باز در سیاست بین‌المللی است. قزاقستان طالبان را از فهرست سازمان‌های تروریستی حذف کرد و حالا قرقیزستان هم می‌خواهد این کار را انجام دهد. اکنون مهم است که کشورهای آسیای مرکزی یک سکوی مشترک برای گفتگو با افغانستان ایجاد کنند و شیوه‌های همکاری‌ تجاری و اقتصادی خود را مشخص کنند، و از سوی دیگر با تلاش‌های مشترک، خطر مهم ناشی از شاخه خراسان داعش را از بین ببرند.

در موضوع جنگ اوکراین و تحریم‌های غرب علیه روسیه، کشورهای آسیای مرکزی در مسیر هم‌سویی یا ادغام بیشتر قرار دارند. واقعیت این است که برای کشورهای آسیای مرکزی فرصت‌هایی برای توسعه رویکردهای مشترک بیشتر در مسائل تجاری، اقتصادی و سیاسی وجود دارد. به این ترتیب احتمالا کشورهای آسیای مرکزی در سال ۲۰۲۵ به پرچمدار ایده‌ها، فرصت‌هایی برای ادغام، بهبود تعامل بین خود و البته برای توسعه اقدامات و سیاست مشترک خود تبدیل خواهند شد.