بحران کریمه؛ ترکیه روابط خود با روسیه را به‌‌ خطر نمی‌اندازد

الحاق کریمه به روسیه بر روابط این کشور با جامعه جهانی به خصوص کشورهای غربی اثری منفی گذاشته است. اما این سئوال پیش می‌آید که موضع ترکیه در خصوص این تحولات به خصوص با توجه به حضور تاتارها در کریمه چیست؟

بعید است معاملات ترکیه و روسیه در حوزه‌های اقتصاد و انرژی به‌خاطر بحران جاری منطقه کریمه آسیب ببینند، هرچند که دولت ترکیه قویا تأکید کرده که نتایج همه‌پرسی ۱۶ مارس (۲۵ اسفند ۱۳۹۲) را به‌رسمیت نمی‌شناسد و آن را "بی‌اعتبار" می‌داند.

احمد داوود اوغلو، وزیر خارجه ترکیه، این هفته به خبرنگاران گفت: "ما از هر تصمیم و فرآیندی که بر مبنای رعایت تمامیت ارضی اوکراین اجرا شود، حمایت می‌کنیم. تصمیمات دیگر از سوی ما به‌رسمیت شناخته نخواهند شد." او اضافه کرد که ترکیه همه‌پرسی ۱۶ مارس را معتبر نمی‌داند. آقای داود اوغلو اظهار کرد که ترکیه حصول راه حلی از طریق "آشتی ملی" و همراه با مشارکت همه گروه‌های اوکراینی را – البته با رعایت کامل تمامیت ارضی این کشور و حق حاکمیت حکومت آن – ارجح می‌داند.

در مرحله فعلی بحران، نکته‌ای که ترکیه اهمیت زیادی برای آن قائل است، حفاظت از تمامیت ارضی اوکراین است، چرا که جدا شدن کریمه از اوکراین می‌تواند تأثیر مشابهی بر مناطق مورد اختلاف حاشیه دریای سیاه داشته باشد.

با توجه به مشکلات موجود در اوستیا و آبخاز، دو منطقه خود مختار گرجستان که بعد از جنگ سال ۲۰۰۸ گرجستان و روسیه از گرجستان اعلام استقلال کردند، ترکیه معتقد است که اضافه شدن کریمه به فهرست مناطق بحث برانگیز به بی‌ثباتی در منطقه دامن می‌زند.

دومین مسأله مهم برای ترکیه وضعیت تاتارهای کریمه است. آنها از آن بیم دارند که تحولات اخیر باعث احیای مصایب گذشته شود. در سال ۱۹۴۴، استالین، رهبر اتحاد شوروی، آنها را از سرزمین آبا و اجدادی‌شان به نقاط مختلف شوروی تبعید کرد. البته اکثر آنها از زمان فروپاشی اتحاد شوروی و اعلام استقلال اوکراین در سال ۱۹۹۰ به سرزمینشان بازگشته‌اند. ترکیه با تاتارهای کریمه ارتباط نزدیکی داشته و به آنها کمک کرده دوباره در سرزمینشان مستقر شوند.

روسیه چه خواهد کرد؟

انتخاب گزینه استقلال از سوی مردم عمدتا روس‌تبار کریمه مهم است، اما عامل مهم‌تر تصمیم پارلمان روسیه در مورد ضمیمه کردن یا نکردن کریمه به خاک این کشور بود. گروهی از دیپلمات‌های ترکیه معتقد بودند که این اتفاق نخواهد افتاد. نظر غالب این بود که "استراتژی روسیه این است که کریمه به‌عنوان یک معضل برای اوکراین و جهان غرب – و سیاست‌های توسعه‌طلبانه آن در قبال شرق – باقی بماند". درست شبیه همان اتفاقی که در سال ۲۰۰۸ در گرجستان افتاد.

ماجرای کریمه تا به اینجا به بحرانی میان روسیه و بلوک غرب، ناتو و اتحادیه اروپا تبدیل شده، و یادآور دوران جنگ سرد است. به گفته دیپلمات‌ها، ترکیه از یک‌سو دنباله‌روی بلوک غرب خواهد بود، اما از سوی دیگر، اجازه نخواهد داد این بحران همکاری‌های اقتصادی گسترده‌اش با روسیه را خراب کند. سخنان آقای داود اوغلو شاهدی بر این مدعاست. او در سفری که در اوایل ماه مارس به کیف داشت، گفت: "شاید یک کشور قدرتمند تلاش کند تا مسأله کریمه را ابتدا به یک مسأله تاتاری- روسی، و سپس به بحرانی ترکی- روسی تبدیل کند. اما ما اجازه نخواهیم داد این اتفاق بیفتد."

یکی از مهم‌ترین دلایل حساسیت ترکیه نسبت به روسیه، گسترش تجارت و روابط اقتصادی دو کشور است. برای توسعه روابط و رساندن حجم تجارت دوجانبه به ۱۰۰ میلیارد دلار، ملاقات‌های سطح بالای منظمی میان دو کشور برگزار می‌شود. ترکیه به گاز طبیعی روسیه وابستگی زیادی دارد، و شرکت‌های ساختمان‌سازی ترکیه‌ای در قلمروی روسیه سود سرشاری بدست می‌آورند. علاوه براین، قرارداد احداث اولین نیروگاه هسته‌ای ترکیه توسط یک شرکت روسی اخیرا میان دو کشور امضا شده است. ولادیمیر پوتین، رئیس جمهوری روسیه، و رجب طیب اردوغان، نخست وزیر ترکیه، در طول سال‌ها روابط نزدیکی ایجاد کرده اند و پوتین یکی از کسانی است که مرتبا با اردوغان دیدار می‌کند.

روابط اردوغان و پوتین نهایتا برای ترکیه اهمیت بسیار زیادی خواهد داشت، چرا که امنیت و آسایش حدود ۳۵۰ هزار ترک کریمه‌ای برای این کشور مهم است. وزیر خارجه ترکیه مرتبا در ترکیه با نمایندگان ترک‌های کریمه ملاقات می‌کند و پیش از این هیأتی را برای کمک‌های بشردوستانه آتی به کریمه اعزام کرده است.

اما به گفته سامی کوهن، ستون‌نویس کهنه‌کار حوزه سیاست خارجی، سیاست "متوازن" ترکیه با دوراهی دشوار و مهمی مواجه است. او روز ۱۵ مارس (۲۴ اسفند) در ستونش در روزنامه ملیت ترکیه نوشت: "ترکیه از یک طرف باید پیوندهای نزدیک و منافعش از رابطه با روسیه را مد نظر قرار دهد، و از سوی دیگر باید نیم‌نگاهی به وضعیت ترک‌های کریمه، و همچنین مجازات‌هایی داشته باشد که ممکن است از سوی متحدان غربی‌اش علیه روسیه وضع شود." آقای کوهن می‌گوید که ترکیه به مدیریت متوازن این بحران ادامه خواهد داد، مگر اینکه کار به درگیری نظامی کشیده شود.