آیا ناتو در سوریه مداخله می‌کند؟

با شکست عملی طرح کوفی عنان، فرستاده ویژه سازمان ملل برای بحران سوریه، و خشونت‌بارتر شدن منازعه، تحولی که در آغاز رنگ شورش و اعتراض سیاسی داشت هرچه بیشتر جنبه نظامی به خود می‌گیرد.

شورشیان مخالف بشار اسد کنترل چند گذرگاه مرزی را در اختیار گرفته‌اند و درگیری‌ها به دمشق و حلب که از پایگاه‌های اصلی بشار اسد به شمار می‌رود، نیز کشیده شده است.

واکنش‌ها به انفجار هفته گذشته در دبیرخانه شورای امنیت ملی سوریه، که به مرگ چند مقام ارشد نظامی و امنیتی سوریه انجامید، جالب بود.

تنها کشورهای متحد حکومت سوریه، از جمله روسیه و ایران بودند که این حمله را "تروریستی" خوانده و محکومش کردند.

در مقابل قدرت‌های غربی این حمله را دلیلی برای ضرورت برکناری اسد از قدرت دانستند. لئون پانه‌تا، وزیر دفاع ایالات متحده، گفت خشونت در سوریه از کنترل خارج شده و بشار اسد باید از قدرت کناره‌گیری کند.

بریتانیا و فرانسه نیز موضع مشابهی داشتند و رفتن اسد را چاره پایان خشونت‌ها دانستند.

اما با توجه به وتوی چین و روسیه، که شورای امنیت را از اعمال تحریم‌های بین‌المللی علیه سوریه بازداشته، قدرت‌های غربی چگونه می‌خواهند اسد را وادار به ترک قدرت کنند؟

پاسخ لینزی گراهام، سناتور آمریکایی عضو کمیته نیروهای مسلح، به این پرسش این است: " ما باید ائتلافی برای مسلح کردن مخالفان در سوریه تشکیل دهیم و برای پایان کشتارها منطقه پرواز ممنوع و عبور ممنوع ایجاد کنیم."

'لاتخافی، بشار بعد القذافی'

پیشنهاد گراهام مشابه روندی است که در لیبی به سقوط قذافی انجامید. با تشدید خشونت در لیبی، ناتو نخست به اعمال منطقه پرواز ممنوع در آسمان این کشور دست زد.

کمی بعدتر ناوهای جنگی کشورهای عضو ناتو محاصره‌ دریایی لیبی را آغاز کردند.

سرانجام مخالفان مسلح سرهنگ قذافی، او را کشتند و دولت انتقالی تشکیل دادند. ناتو در طول هشت ماه عملیات نظامی خود در لیبی بیش از ۹۵۰۰ حمله هوایی به مواضع نیروهای قذافی انجام داده بود.

حملاتی که البته به گفته عفو بین‌الملل قربانیان غیرنظامی نیز بر جای گذاشت.

آندرس فو راسموسن، دبیر کل ناتو در ۷ مارس ۲۰۱۱، یعنی تنها ده روز پیش از آغاز عملیات نظامی ناتو در لیبی، در کنفرانسی مطبوعاتی وضعیت لیبی را یک "بحران انسانی" خوانده و گفته بود: “بگذارید صریح باشم. ناتو هیچ قصدی برای مداخله در لیبی ندارد. اما به هر حال به عنوان یک اتحاد دفاعی و سازمان امنیتی وظیفه ما برنامه‌ریزی هوشیارانه برای هر وضعیت احتمالی است.”

راسموسن در ۲۰ ماه مه امسال هم گفته است که ناتو “به هیچ ترتیب قصدی برای مداخله در سوریه ندارد.”

نهادی برای صلح یا جنگ؟

ناتو، سازمان پیمان آتلانتیک شمالی، اتحادی نظامی و دفاعی است که پس از جنگ جهانی دوم و برای عملیات دفاعی مشترک در مقابل حمله به هر یک از کشورهای عضو تشکیل شد.

ناتو خود را مبلغ ارزش‌های دموکراتیک دانسته و ماموریتش را نیز برقراری صلح و امنیت معرفی می‌کند.

مجموع هزینه‌های نظامی ۲۸ کشور عضو ناتو به ۷۰درصد کل مخارج نظامی جهان می‌رسد.

این سازمان در دوران جنگ سرد عاملی بازدارنده در برابر اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی محسوب می‌شد.

اما پس از فروپاشی شوروی، نخستین عملیات نظامی عمده آن در خلال بحران بوسنی و هرزگوین انجام شد.

در پی اعلام استقلال مسلمانان بوسنی از یوگسلاوی، صرب‌های ساکن این منطقه به مقابله با مسلمانان پرداختند و جنگی آغاز شد که از سال ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۵ دست کم صدهزار نفر را به کام مرگ کشید.

کشتار سربرنیتسا، که طی آن هزاران بوسنیایی غیرمسلح در منطقه امن اعلام شده سازمان ملل کشته شدند، یکی از خونبارترین فصل‌های این جنگ بود.

ناتو در سال ۱۹۹۳ وارد این منازعه شد و ضمن اعمال منطقه پرواز ممنوع، تحریم‌هایی را علیه یوگسلاوی(صربستان) به اجرا گذاشت.

بعدتر در سال ۱۹۹۹ ناتو بار دیگر در همین منطقه و این بار برای مداخله در بحران کوزوو، منطقه آلبانی نشین یوگسلاوی، به بمباران هدف‌هایی در آن دست زد.

دو ماموریت بعدی ناتو در دوره پس از ۱۱ سپتامبر انجام شدند.

این سازمان در سال ۲۰۰۳ فرماندهی آیساف، نیروهای بین‌المللی یاری امنیتی در افغانستان را پذیرفت. پیش از آن نیز در جریان حمله به افغانستان نیروهای دریایی و هوایی ناتو به کمک ایالات متحده رفته بودند.

پس از افغانستان و جنگ ایالات متحده و بریتانیا و متحدانشان علیه عراق، ناتو در سال ۲۰۰۴ آموزش نیروهای نظامی و امنیتی عراق را بر عهده گرفت.

ناتو و سوریه

با وجود این که برکناری بشار اسد نسبت به سرهنگ قذافی منافع استراتژیک بیشتری برای کشورهای عضو ناتو دارد، برخورد این سازمان با منازعه سوریه محتاطانه‌تر بوده است.

این غیر از ابعاد بحران انسانی سوریه است، مساله‌ای که به نظر نمی‌رسد عامل اصلی تصمیم‌گیری‌های سیاسی-نظامی ناتو باشد.

نزدیک یک ماه پیش و پس از این که نیروهای سوری یک جنگنده ترکیه را، که عضو ناتوست، ساقط کردند، ناتو به رغم حمایت لفظی از ترکیه به مقابله سوریه نرفت.

این در حالی است که اساسنامه ناتو آن را ملزم می‌کند حمله نظامی به یکی از اعضا را حمله به همگی اعضا تلقی کرده و به طور جمعی به مقابله آن برود.

اما پیچیدگی‌های مساله سوریه بیشتر از آن است که ناتو به راحتی چنین تصمیمی بگیرد.

پیش از هر چیز روشن نیست که کشورهای عضو چه قدر حاضر به تحمل هزینه‌های جنگی دیگر باشند. در مورد لیبی هزینه‌های جنگ به بروز اختلاف میان کشورهای عضو ناتو انجامید.

علاوه بر این سوریه حامیان جدی‌تری نسبت به لیبی دارد. روسیه عملا مخالفت چشمگیری با روند وقایع در لیبی نکرد، اما از آغاز منازعه سوریه اعلام کرده است که مانع اجرای سناریوی مشابه لیبی در این کشور خواهد شد.

سوریه علاوه بر روسیه، متحدان منطقه‌ای قدرتمندی چون ایران و حزب الله لبنان نیز دارد.

این بیم نیز وجود دارد که حمله خارجی به خشونت‌های فرقه‌ای و قومی، که سوریه مستعد آن است، دامن بزند. درگیری‌هایی که خطر گسترش آنها به لبنان و عراق و اردن نیز وجود دارد.

با همه این ملاحظات، زمزمه‌های ضرورت مداخله در بحران سوریه بالا گرفته‌ است. آیا جنگ دیگری در راه است؟