ناوالنی چه نقشه‌ای برای پوتین دارد؟

قرار بود روز دوشنبه ۱۷ مه دادگاهی در مسکو پرونده سازمان‌های متعلق به آلکسی ناوالنی را بررسی کند. دادستانی مسکو خواهان "افراطی" خواندنِ "بنیاد مبارزه با فساد"، "بنیاد حمایت از حقوق شهروندان" و دفترهای این دو سازمان در مناطق مختلف این کشور شده است که همگی متعلق به سرسخت‌ترین مخالف ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه است.

بررسی پرونده به روز نهم ژوئن به تعویق افتاد، چون دادستانی مسکو شش پوشۀ دیگر را بر پرونده افزوده و قرار است تا آن زمان وکلای آقای ناوالنی بتوانند با محتوای پوشه‌های تازۀ مملو از اتهامات علیه سازمان‌های موکل‌شان آشنا شوند.

این در حالی است که آلکسی ناوالنی از ماه فوریه بدین سو در زندان به سر می‌برد. او به محض بازگشتش از آلمان پشت میز محاکمه رفت و زندانی شد. او با علم بدین که بازداشت خواهد شد، پس از معالجه در آلمان به روسیه برگشت و به سه و نیم سال زندان محکوم شد. معالجه از سم نوویچوک که در روسیه گرفتارش شد.

اکنون دربارۀ دورنمای سیاسی این سیاست‌مدار مخالف دولت روسیه عمدتاً دو دیدگاه وجود دارد. یکی این است که پیکار سیاسی او به عنوان مخالف ولادیمیر پوتین به آخر خط رسیده است. دیگری اینکه پیکار سیاسی او تازه آغاز می‌شود. هواداران دیدگاه دوم بر این باورند که زندان، آلکسی ناوالنی را به سطح یک رهبر ملی ارتقا خواهد داد و به احتمال زیاد او در آیندۀ نزدیک در رأس همه نیروهای مخالف دولت روسیه قرار خواهد گرفت.

شایان ذکر است که فعلاً در محیط سیاسی روسیه هیچ حزب و جنبش یا گروه متشکل و بانفوذ مخالف به چشم نمی‌خورد. ولادیمیر پوتین ظرف ۲۱ سال زمام‌داری‌اش در پهناورترین قلمرو روی زمین، نظامی را برپا کرده که همۀ حزب‌ها و گروه‌ها و شخصیت‌های مطرح جامعه را به سکوت واداشته است.

این در حالی است که قشرهای ناراضی و تحول‌خواه، رشد فزاینده دارند. به اعتقاد شماری از کارشناسان، بازگشت آلکسی ناوالنی به کشورش با هدف ایجاد یکپارچگی و انسجام میان همین اقشار ناراضی و مخالف صورت گرفته است. این دسته از کارشناسان به سرنوشت سیاست‌مداران زندانی اشاره می‌کنند که در نهایت به اریکۀ قدرت تکیه زده‌اند؛ چهره‌هایی چون لنین در روسیه، نلسون ماندلا در آفریقای جنوبی، آیت‌الله خمینی در ایران و حتی صادر جبارف که همین چند ماه پیش در گوشۀ زندان بود و اکنون رئیس‌جمهور قرقیزستان است.

شاهین روشن، تحلیلگر مسائل سیاسی در دوشنبه، بر این نظر است که محیط و شرایط کنونی روسیه که دولت در حال سلب آزادی‌ها و تحکیم اقتدارگرایی است، سیاست‌مدارانی چون ناوالنی را تبدیل به پیشوای مردمی می‌کند. او می‌گوید:

"رفتار و گفتار آلکسی ناوالنی در زندان کس را به این اندیشه وامی‌دارد که او حساب‌شده و با برنامه‌ریزیِ دقیق از آلمان برگشته و هدفش هم این بوده که با استفاده از محکومیت خود بر نفوذ و اعتبار سیاسی خود بیفزاید. هر پیامی که از زندان پخش می‌کند، برای او چندین امتیاز سیاسی دربر دارد".

آلکسی ناوالنی در زندان، البته بیشتر از آلکسی ناوالنی که در آزادی بود، رسانه‌ای شده است. اخیراً این شکایت او که زندانبانانش از دادن کتاب قرآن به او برای مطالعه خودداری کرده‌اند، در همۀ رسانه‌ها موج می‌زد. و این باعث شد که دوباره نام او سر زبان‌ها بیفتد و افراد مختلف موافق و مخالف درباره‌اش اظهار نظر کنند. بسیاری می‌گویند که این پیام آقای ناوالنی برای جلب توجه مسلمانان روسیه است که حدود یک چهارم واجدان شرایط رأی‌دهی را تشکیل می‌دهند.

برخی از رسانه‌های مستقل روسیه گفته‌اند که آلکسی ناوالنی در زندان، به "شعلۀ امید میلیون‌ها" تن از مردمان روسیه که خواهان تغییر و تحولند، تبدیل خواهد شد. به دلیل اینکه امکان فعالیت برای نیروهای مخالف دولت در این کشور روز به روز تنگ‌تر و تنگ‌تر می‌شود. افزون بر این، ولادیمیر پوتین که از آغاز سال ۲۰۰۰ تا کنون لگام قدرت را در دست دارد، با تغییر قانون اساسی زمینۀ بقای خود در رأس هرم قدرت تا سال ۲۰۳۶ را فراهم کرده است.

برخی هم بر این باورند که آلکسی ناوالنی کمی سراسیمه و شتاب‌زده عمل کرده است. از دید آنها آقای ناوالنی باید در آستانۀ انتخابات به روسیه برمی‌گشت و تا آن زمان می‌بایست برنامه‌اش برای تغییر شرایط حاکم را از خارج دنبال می‌کرد.

ماکسیم شِفچنکو، از روزنامه‌نگاران سرشناس روسیه، می‌گوید که کرملین آقای ناوالنی را دیگر به عنوان یک خطر تمام عیار شناسایی کرده است. مقام‌ها او را به همکاری با سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) و "گماشتگی" برای اروپا متهم می‌کنند و قصد دارند بدین گونه در اذهان مردم از او یک چهرۀ خائن و وطن‌فروش ترسیم کنند. آقای شفچنکو می‌گوید که این رفتار از اصول آزموده‌شدۀ نظام‌های مستبد است که می‌خواهند حریفان سیاسی خود را بدین شیوه بدنام کنند.

ولی میربابای میررحیم، تحلیلگر مسائل سیاسی در دوشنبه، بر این باور است که آلکسی ناوالنی با بازگشت به روسیه بر کارنامه و فعالیت‌های سیاسی خود خط بطلان کشید. زیرا در چنگ حکومتی قرار گرفت که طی سالیان اخیر هیچ کسی به اندازۀ آلکسی ناوالنی موفق به ریختن آبرویش نشده بود. از دید آقای میررحیم، همان یک فیلم کوشکِ بیش از یک میلیارد دلاریِ ولادیمیر پوتین که جهانیان را مبهوت کرد، کافی است تا رهبر روسیه این مخالفش را برای همیشه در زندان نگه دارد.

با این همه، از سال ۲۰۱۳ بدین سو آلکسی ناوالنی با انجام تحقیقاتی از این دست دربارۀ فساد و فسادزدگی در روسیه و راه‌اندازی اعتراضات و تظاهرات خیابانی توانسته است خودش را در جایگاه یک رقیب سرکش و آشتی‌ناپدیر ولادیمیر پوتین قرار دهد. در سال ۲۰۱۸ او می‌خواست رسماً در انتخابات به مصاف پوتین برود. مقام‌ها جلوش را گرفتند.

اکنون همۀ سازمان‌های متعلق به آلکسی ناوالنی تعطیل می‌شوند و ده‌ها تن از طرفدارانش روانۀ زندان شده‌اند.

دادستانی مسکو، بنیاد مبارزه با فساد و بنیاد حمایت از حقوق شهروندان و دفترهای منطقه‌ای آنها را "افراطی" می‌داند و می‌گوید آنها در صددند "وضعیت اجتماعی را بهم بزنند."

اما ایوان ژدانف، مدیر بنیاد مبارزه با فساد، گفته: "آنها با این تصمیم خود ندا می‌دهند که 'ما از فعالیت شما هراس داریم؛ ما از راهپیمایی‌های شما می‌ترسیم؛ ما از رأی‌دهی هوشمند در انتخابات بیم داریم."

رأی‌دهی هوشمند، شیوه‌ای از رأی‌دهی است که آلکسی ناوالنی پیشنهاد کرده و بر اساس آن، واجدان شرایط در انتخابات سراسری ماه سپتامبر امسال به هر نامزدی رأی خواهند داد که عضو حزب حاکم "روسیه واحد" نباشد.

کوتاه‌سخن آنکه ، آلکسی ناوالنی که ماه اوت ۲۰۲۰ در روسیه با عامل اعصاب نوویچوک مسموم شد و در آلمان نجات یافت، از زندان هم در حال دردسرسازی برای حکومت ولادمیر پوتین است.