مقاله‌ای از حسن سربخشیان

عکس سلفی و تاثیرش بر رفتار مردم

برای من که همواره به عکاسی از مردم علاقه مندم تغییر رفتار آنها در حین عکاسی جالب توجه است. گردشگران در مکانهای مختلف از خود عکس می گیرند. اینروز ها اما اغلب نحوه ایستادنشان ربط مستقیم به گوشی تلفن همراه شان دارد. برخی با یک نگهدارنده گوشی تلفن همراه همچون عصایی در دست با این تفاوت که همواره نوک این عصا یک تلفن همراه نصب است و رو به آسمان نشانه گرفته شده در حرکت اند. عکاسی از نحوه تغییر رفتار مردم حین عکسبرداری کاریست که بیش از یکسال است مرا به خود درگیر کرده است. در واقع دسترسی آسان به تکنولوژی های پیشرفته گوشی های تلفن همراه نحوه عکاسی کردن مردم در سال های اخیر را عوض کرده که اسم اش را سلفی ( س با کسره ) می نامند.

برای من ژست گرفتن چند زن در برابر مجسمه هایی که از روزگار سپری شده مردم چکسلواکی سابق در دوران کمونیستی و رنج دوران اشغال کشورشان حکایت می کنند، همانقدر عجیب است که رفتار هیلاری کلینتون نامزد حزب دمکرات برای انتخابات ریاست جمهوری سال ۲۰۱۶ امریکا که در تجمع انتخاباتی در ایالت ویرجینیا با بدست گرفتن تلفن های همراه تقریبا بیست طرفدارش از خود و آنها سلفی می گرفت.

بعد از اینکه لوییس داگر در اوت سال ۱۸۳۹ عکاسی به شیوه داگروتیپ را در آکادمی علوم فرانسه به ثبت رساند، به فاصله چند ماه اولین عکس “سلف پرتره” ‫(عکسی که عکاس از خود می گیرد‫) در اکتبر همان سال توسط رابرت کورنیلس در ایالت فیلادلفیا در آمریکا گرفته شده که اکن‫ون در کتابخانه کنگره این کشور نگهداری می شود‫.

چند سال بعد از پیدایش عکاسی همزمان با سلطنت ناصرالدین شاه قاجار در ایران بود که با علاقه شدید شاه ایران به یادگیری این فن، راه برای ورودش به ایران را تسریع کرد‫. اگر ناصر الدین شاه قاجار را اولین عکاس ایرانی بنامیم حرفی بی راه نزده ایم چرا که عکسهایی در آلبوم خانه کاخ گلستان موجود است که شاه ایران از خود و اندرونی و زنان حرمسرای خود گرفته است‫. ناصرالدین شاه همچنین برای اولین بار لقب عکاسباشی را به آقا رضا پسر آقا اسماعیل پیشخدمت باشی دربار اعطا کرد تا او که شاگرد مسیو کارلیهان فرانسوی در مدرسه دارالفنون بود بعنوان اولین عکاس حرفه ای ایران شناخته شود‫.

عکس سلف پرتره ای که یکصد و بیست سال پیش آنتوان سورگین از سایه خود و پیکر میرزا رضا کرمانی بر بالای دار گرفت نیز از اولین عکسهای گرفته شده در ایران است که عکاس در عکس دیده می شود‫.

در این عکس سایه عکاس و یک فرد دیگر در پیش زمینه دیده میشود در حالیکه مردم در حال تماشای مراسم اعدام کسی هستند که ناصرالدین شاه قاجار را ترور کرد‫.

از همان زمان ورود عکاسی به ایران که به فاصله کمتر از چند سال بعد از اختراع آن صورت گرفت، تا سالها بعد این فن در اختیار طبقه مرفه جامعه بود و افراد عادی کمتر امکان استفاده از آن را پیدا می کردند‫. رشد سریع فرایند ظهور و چاپ عکس در نیم قرن گذشته و ورود دوربین هایی که عکاسی را برای همگان آسان کرد، باعث شد اکثر افراد این دوربین ها را خریده و عکاسی کنند‫.

عکاسی با دوربین های قطع بزرگ که مخصوص آتلیه های عکاسان حرفه ای بود کم کم جای خود را به دوربینهای پیشرفته تر داد ، دوربین های پولاروید به بازار آمد و دست آخر اکنون با ورود دوربین های دیجیتال بسیاری از مردم با عکاسی آسان در ارتباطند‫.

شاهديم كه نوع بدست گرفتن دوربين هاي عكاسي در سالهاي اخير با ورود دوربين هاي ديجيتالي و داراي صفحه نمايش تصوير ، عكاسي ما را تغيير داده و ديگر كمتر كسي با بستن يك چشم و نگاه از دريچه دوربين عكاسي ميكند بلكه دوربين در فاصله اي سي يا چهل سانتي متري از چشم ما قرار دارد. در اين شيوه ما ديگر به موضوع عكاسي احاطه كامل نداريم بلكه محيط پيرامون را نيز همزمان با عكاسي با دو چشم ميبينيم. در صورتيكه با نگاه از دريچه دوربين ما انتخاب بهتري در داخل كادر عكسمان ميتوانيم انجام دهيم و تا حد ممكن پيرامون آن را نميبينيم.

در گرفتن عكس سلفي نيز رفتار بدست گرفتن دوربين كه همان گوشي تلفن همراهمان است دچار تغيير شده است و اكنون عكس هاي سلفي بيشتر با انگشت شصت گرفته ميشوند در صورتيكه در عكاسي با دوربين اينكار با فشار دادن دگمه شاتر با انگشت اشاره صورت ميگيرد.

در گرفتن سلفي رایج در اینروزها اغلب يك دست فرد سلفي گيرنده در عكس ديده نميشود و اين البته بستگي به اين دارد كه فرد موقع عکاسی از نگهدارنده گوشي تلفن استفاده كرده باشد يا نه ‫. همچنین در سلفي چهره افراد با لنز وايد ‫(زاویه باز‫) نشان داده مي شود در صورتیکه بطور معمول در عکاسی با دوربین عکاسی برای گرفتن عکس چهره افراد از لنز با زاویه باز استفاده نمی شود‫. این تغییر در رویه مواجه با دوربین در اشکال دیگری نیز نمود پیدا کرده است‫.

در ابتدای پیدایش عکاسی تا سالها مردم برای گرفتن عکس بهترین لباسهایشان را می پوشیدند و به عکاسخانه می رفتند که معمولا در طول سال یک یا دوبار به خاطر مناسبت های خاص اینکار صورت می گرفت‫.

اما اکنون با تغییر تمامی جوانب زندگی و امکان عکاسی با گوشی های تلفن همراه اغلب عکسهایی را از مردم شاهد هستیم که در داخل خانه ها و لحظات خصوصی و غیر رسمی شان در شبکه های اجتماعی به اشتراک گذاشته می شوند و مرز بین اندرونی و بیرونی بنوعی برداشته شده است‫. دیگر لباس رسمی برای افرادی که سلفی می گیرند مهم نیست ، حتی لنز با زاویه باز نیز برایشان اهمیت ندارد‫. بلکه آنچه مهم است ثبت آن لحظه خاص است ‫. انسان امروزي سربه زير تر شده است چون مدام با گوشي تلفن همراه خود مشغول است و به نوعی از دنياي پيرامون خود بي خبر است. در عكاسي با دوربين اما شما مدام نگاه ميكنيد تا آنچه متفاوت است را ببينيد و سپس عکاسی کنید.

می توان گفت تولید انبوه عکسهای سلفی و ثبت لحظات زندگی عادی روزمره در بین تک تک افراد ج‫وامع مختلف با دسترسی آنها به اینترنت رابطه مستقیمی دارد‫. وقتی فردی در اینستاگرام با به اشتراک گذاردن عکسهای خود امکان دیده شدن به صورت وسیع از طرف دوستان و حتی افرادی که دوست او نیستند اما در آن شبکه حضور دارند را می یابد، و حتی عکسهای دیگران را در موقعیت های مختلف می بیند رغبت بیشتری برای اینکار پیدا می کند‫. اينستاگرام برای من محلی برای كشف داستان زندگی افراد دیگریست که در نبود آن شاید هیچگاه امکان بیانش را نداشتند. اما برای عده ای این محل عرصه اي براي فعاليت هاي فرهنگي تبليغاتي و برای عده ای دیگر تریبونی رسمی است تا به بیان دیدگاههای خود بپردازند.

اما آنچه در این میان نباید نادیده گرفته شود نوع استفاده از این فضای شخصی است، به بیانی دیگر کاربری این شبکه در ایران و مقایسه آن در کشوری همانند امریکا کاملا با هم متفاوت است. پس دیدن عکسهای سلفی از افراد داخل جامعه ایران برای هر علاقه مند به مسایل جامعه شناسی و مردم شناسی اهمیت بسیاری دارد که با گذشت زمان ارزش افزوده ای نیز پیدا خواهد کرد. در جامعه ایران با توجه به عدم دسترسی آزاد به اطلاع رسانی و احساس نیاز شهروندان در بیان مستقیم نظرات خود گاه چنان کارکرد نقد اجتماعی به خود می گیرد که استفاده از آن از نگاه مراکز امنیتی ایران بعنوان تهدید قلمداد می شود.

اما به بازار آمدن اپلیکیشن های جدید و ابزارهایی که برای کاربر جذابیت تازه ای را ایجاد کنند، تب سلفی گرفتن نیز دیر یا زود فروکش خواهد کرد درست مانند دیگر رفتارهایمان که در طول سالیان گذشته شکل اش به مرور و با ورود تکنولوژی های جدید عوض شده است. و آنگاه وقت آن خواهد بود که به نتیجه بدست آمده از انبوه سلفی های گرفته شده نگاهی دقیق کرده و ببینیم وجه تمایز آثار ماندگار از باقی عکسها چه خواهند بود.