سازمان بهداشت جهانی و مسئولیت اشتباه

سازمان بهداشت جهانی بزرگ‌ترین و مهم‌ترین نهاد بهداشت عمومی است که موفقیت‌های بزرگی داشته است. در امان ماندن میلیون‌ها کودک در دنیا از خطر بیماری فلج اطفال یکی از موفقیت‌های این سازمان است.

این سازمان برنامه‌های عظیمی را با هدف مبارزه با ایدز، مالاریا و سل هدایت می‌کند و کنوانسیون کنترل دخانیات آن همان چارچوبی ست که بر اساس آن کشورهای جهان مصرف دخانیات در اماکن عمومی را ممنوع می کنند و با تبلیغ مواد دخانی مقابله می کنند.

اما بسیاری می گویند وقتی نوبت رسیدگی به یک تهدید تازه و ناگهانی به میان می‌آید، یا پای یک خطر در منطقه ای غیرمنتظره پیش می آید سازمان بهداشت جهانی به خوبی از پس این کار برنمی‌آید.

از نظر این عده همه گیر شدن آنفلوانزای خوکی در سال ۲۰۰۹ یکی از این موارد بوده است.

توقف‌ناپذیر

وقتی که اولین مورد ابتلا به یک ویروس تازه آنفلوانزا در مکزیکوسیتی گزارش شد، سازمان بهداشت جهانی در حال آماده‌باش برای مقابله با شیوع جهانی آنفلوانزا بود و بسیاری از کارشناسان می‌گفتند این شیوع می‌تواند هم پای آنفلوانزای اسپانیایی بعد از جنگ جهانی اول، ویرانگر باشد.

برای این نگرانی‌ها دلیل وجود داشت. مورخان علم پزشکی می‌دانستند که انتظار می رود هر نسل با یک دوره شیوع فراگیر آنفلوانزای جدی روبرو شود.

علاوه بر این ویروس "آنفلوانزای مرغی" نیز تلفات بسیاری داشت هر چند نشانه چندانی از انتقال آن از یک انسان به انسان دیگر دیده نشد. با این حساب تا فرا رسیدن سال ۲۰۰۹ سازمان بهداشت جهانی برنامه آمادگی عمومی وسیعی را برای مقابله با آنفلوانزای خوکی مهیا کرده بود و برای مقابله با آن وارد عمل شد.

بسیاری از کشورها بودجه عمومی بهداشت خود را صرف خرید یک دوز از این دارو برای تک تک شهروندان خود اختصاص دادند.

اما مشکل این بود که آن خطر بزرگ برای سلامت جهان که سازمان بهداشت جهانی خود را برای مقابله با آن آماده کرده بود آنفلوانزای خوکی نبود.

ولفانگ ودارگ یک متخصص آلمانی اپیدمیولوژی در سال ۲۰۱۰ گفت که "آنچه ما در مکزیکوسیتی تجربه کردیم یک آنفلوانزای خفیف بود که چندان بیش از معمول کشنده نبود."

به گفته او "این بیماری حتی نسبت به همیشه جان مبتلایان کمتری را گرفت اما ناگهان اعلام شد که همه‌گیر است و من فکر کردم چرا سازمان بهداشت جهانی چنین کار بی‌معنایی انجام می‌دهد؟"

تردیدهای معترضان به طور گسترده‌ای ناشنیده ماند. برنامه آماده‌باش سازمان جهانی برای مقابله با همه‌گیر شدن این بیماری از مدتی پیش برقرار بود و حالا که به حرکت درآمده بود انگار هیچ نیرویی توان متوقف کردنش را نداشت.

دور از انتظار

به نظر می رسد همان برنامه ریزی که برای مقابله با همه گیری آنفلوانزا رقم خورد این بار در شیوع ابولا در غرب آفریقا به ضرر سازمان بهداشت جهانی عمل کرده است.

اگرچه توقع شیوع دوباره یک آنفلوانزای همه گیر می رفت کسی انتظار شیوع ابولا در لیبریا، گینه یا سیرالئون را به هیچ وجه نداشت. ویروس آنفلوانزا هرگز پیش از آن در غرب آفریقا دیده نشده بود.

وقتی اولین موارد از بیماری ابولا در فروردین ماه گزارش شدند، از ماشین عظیم سازمان بهداشت جهانی و آمادگی اش برای حرکت خبری نبود. اینطور که بعدها معلوم شد شیوع بیماری ابولا در غرب آفریقا عملا در دی ماه سال پیش در گینه شروع شده و سه ماه تمام کسی به آن توجه نکرده بود.

دکتر ایزابل ناتال، مدیر ظرفیت‌های جهانی سازمان بهداشت جهانی، می‌گوید هیچ کس فکرش را هم نمی کرد که ابتلا به این بیماری که ابولا نام دارد در این بخش های آفریقا ممکن باشد.

و سرعت واکنش ها در ابتدا نیز بر این اساس بود.

'گوش نسپردن؟'

حتی اگر سازمان بهداشت جهانی انتظار ابولا را در غرب آفریقا نداشت باز هم هشدارها و اطلاعاتی از طرف متخصصان پزشکی منطقه دریافت کرده بود.

سازمان پزشکان بدون مرز سی‌ام ماه مارس ۲۰۱۴، دهم فروردین ماه ۱۳۹۳، اعلام کرد گینه با "بیماری همه گیری روبرو شده که هرگز به این فراوانی در این در کشور دیده نشده است."

این سازمان هشدار داد که گسترش جغرافیایی موارد ابتلا نشان می دهد که مهار کردن این بیماری همه گیر دشوار است. اما درست یک روز بعد یعنی اول آوریل گرگوری هارتل؛ مسئول ارشد ارتباطات سازمان بهداشت جهانی اعلام کرد که هشدار سازمان پزشکان بدون مرز، هراس‌آفرینی است.

او گفت "وقتی چیزی را توصیف می‌کنیم باید خیلی مراقب باشیم مخصوصا وقتی که با بیماری سروکار داریم که صرفا موارد ابتلای پراکنده ای دارد. بیماری که در حال حاضر با آن روبروییم پراکندگی جغرافیایی محدود و زنجیره های انتقال انگشت شماری دارد."

در طول سه ماهی که از این اظهار نظر گذشت سازمان بهداشت جهانی همچنان بر همین موضوع پافشاری کرد. همزمان رسانه هایی که تلاش می کردند نشان بدهند که بیماری به وضوح در حال همه‌گیر شدن است با مشکلات جدی روبرو بودند.

مقر منطقه‌ای سازمان بهداشت جهانی در آفریقا بیانیه‌هایی را برخلاف روال همیشگی درباره موارد تازه ابتلا و تلفات ناشی از این بیماری منتشر کرد که اغلب دفتر مرکزی این سازمان در ژنو تا چند روز آنها را تایید نمی‌کرد. تماس‌ها با مامور ارتباطات این سازمان بی‌پاسخ ماندند، صندوق پیغام‌های صوتی آنها پر بود.

بالاخره در ماه ژوئن سازمان بهداشت جهانی جلسه کمیته اضطراری شیوع جهانی خود را تشکیل داد. تنها پس از آن بود که ظاهرا مارگارت چان رئیس سازمان بهداشت جهانی به بررسی وضعیت پرداخت. او در مصاحبه هفته پیش خود با خبرگزاری بلومبرگ گفت از آنچه در پی این بررسی دریافته "بسیار ناراحت" است.

کاهش بودجه

با وجود نارضایتی خانم چان کماکان یک ماه طول کشید تا سرانجام این سازمان شیوع ابولا را وضعیت اضطراری برای بهداشت جهانی اعلام کرد.

امروز اگرچه نیجریه عاری از بیماری ابولا اعلام شده، همه گیری این بیماری هنوز گینه لیبریا و سیرالئون را زیر طلسم خود گرفته است.

سازمان بهداشت جهانی اعتراف می‌کند که هیچ نشانه‌ای از مهار این بیماری در دست نیست و تقریبا ده ماه بعد از شروع همه‌گیر شدن ابولا، ۴۵۰۰ نفر جان خود را در اثر ابتلا به آن از دست داده اند.

یک سند داخلی سازمان بهداشت جهانی که به دست خبرگزاری آسوشیتدپرس رسیده است نشان می دهد مقامات ارشد سازمان بهداشت جهانی می دانستند که اشتباهاتی رخ داده است و در آن آمده تقریبا تمام کسانی که در عملیات واکنش به ابولا نقش داشته اند نتوانسته اند نشانه های واضح یک بیماری همه گیر را ببینند.

سازمان بهداشت جهانی حاضر نشده است در مورد این سند نظر بدهد اما بعضی می‌گویند کاهش بودجه‌ای که همه سازمان‌های زیر نظر سازمان ملل از جمله سازمان بهداشت جهانی با آن روبرو بوده‌اند احتمالا بخشی از مشکل بوده است.

هر چند دیگران استدلال می‌کنند که کاهش بودجه نمی تواند باعث نشنیدن هشدارهای آشکار شود و نمی تواند به ماه ها تاخیر در شناسایی وسعت فراگیری بیماری ابولا منجر شود.

سازمان بهداشت جهانی می‌گوید بعد از پایان یافتن شیوع این بیماری در مورد نحوه واکنش به همه گیری بیماری تحقیق می‌کند.

روشن است ساختار این سازمان که دهه‌ها پیش برای حمایت از کارزارهای به دقت برنامه ریزی شده و طولانی مدت برای کمک به سلامت پی ریزی شده نیاز به یک بازنگری مجدد دارد.