شهر بدون زباله؛ 'آرمانشهری' که باید به سمت آن رفت

زباله نماد ناکارآمدی جامعه مدرن و نشانه تخصیص نامناسب منابع است.

سالانه حدود دو میلیارد تن زباله در جهان تولیدمی شود که بیشتر آن بازیافت‌نشدنی است. بر اساس برآوردهای موجود روزانه هزار میلیارد کیسه پلاستیک یک بار مصرف در جهان استفاده می‌شود؛ چیزی بیشتر از یک میلیون کیسه در دقیقه. ریزپلاستیک‌ها که به عنوان الیاف در صنعت پوشاک استفاده می‌شوند، با هر بار شستشو میلیون‌ها ذره را روانه فاضلاب می‌کنند که بدلیل ریز بودن قابل تصفیه نیستند و وارد منابع آب و دریاها و سپس چرخه غذایی حیوان و انسان می‌شوند.

زباله تولید شده در هر منطقه تابعی از توسعه اقتصادی، پیشرفت صنعتی، عادت‌های شهروندان و شرایط آب وهوایی است. با افزایش درآمد، توسعه شهرنشینی و ترقی استاندارد زندگی، مصرف‌گرایی و تولید زباله افزایش پیدا می‌کند. شهرها بیشتر از روستاها (معمولا دو برابر) و خانوارهای دهک بالا بیشتر از دهک‌های پایین درآمدی زباله تولید می‌کنند. به گفته رئیس شورای شهر تهران، روزانه تا ۹۰۰۰ تن زباله در پایتخت تهران تولید می‌شود که شصت درصد آن متعلق به مناطق شمال شهر است.

کشورهای پردرآمد نیز بیشتر از کشورهای کم درآمد و در حال توسع زباله تولید می‌کنند. بنا بر آمار بانک جهانی، در جنوب آفریقا سالانه حدود ۶۲ میلیون تن زباله تولید می‌شود در حالی که این مقدار در آسیای شرقی و اقیانوسیه به بیش از ۲۷۰ میلیون تن در سال می رسد. کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) ۵۷۲ میلیون تن در سال زباله تولید می‌کند که حدود ۴۴ درصد کل تولید زباله در دنیا است.

تخمین زده می‌شود تا پایان سال۲۰۵۰ تولید زباله در دنیا هفتاد درصد افزایش پیدا کند. نرخ رشد تولید زباله در دنیا بیشتر از هر نوع آلاینده دیگری است از این رو کنترل این آلاینده تاثیر قابل توجهی بر جلوگیری از گرمایش زمین می‌گذارد. قریب به یک و نیم میلیارد میلیارد تن پسماند غذایی پس از تجزیه به گاز متان تبدیل می‌شود، گازی که به عنوان گاز گلخانه‌ای زیانبار‌تر از دی اکسیدکربن است اما با تغییر سیستم مدیریت جهانی پسماندها، می‌توان تولید گازهای گلخانه‌ای را بیست درصد کاهش داد.

شهروندان کشورهای در حال توسعه به علت مدیریت ناپایدار زباله‌های شهری در معرض خطر بیشتری قرار دارند. در کشورهای با سرانه درآمد پایین معمولا زباله در جایی انباشته یا دفن می‌شود یا در فضای آزاد سوزانده می‌شود که باعث آلودگی منابع طبیعی و هوا می‌شود و بر سلامت شهروندان تاثیر نامطلوب می‌گذارد.

شهر بدون زباله

مدیریت پسماند چالشی جدی برای شهرها است زیرا این خدمات شهری ضروری نیازمند یکپارچه‌سازی سیستم‌ها و مشارکت شهروندان و منابع مالی است که حتی تا ۵۰ درصد بودجه شهرداری‌ها را شامل می‌شود.

در سال ۲۰۰۷ شهر کاپانوری در ایتالیا اولین شهر اروپایی شد که برنامه شهر بدون زباله را در پیش گرفت که بعد به عنوان مدلی برای دیگر شهرهای اروپایی در نظر گرفته شد. در سال ۲۰۱۶ ساختاری جامع و بانک اطلاعاتی برای مشاهده پیشرفت این برنامه تدوین شد و سیصد شهر متعهد به اجرای این برنامه شدند.

شاید رسیدن به آین آرمانشهر بدون زباله که صد در صد پسماندها و مواد زائد بازیافت می‌شوند غیرممکن به نظر برسد، اما با اجرای برنامه‌هایی مثل C40 شهرداری‌ها متعهد می‌شوند تا پایان سال ۲۰۳۰ دفع و سوزاندن زباله‌ها را تا ۵۰ درصد کاهش دهند. با توجه به اینکه شهرها هفتاد درصد گازهای گلخانه‌ای را تولید می‌کنند، نیاز به تغییر رفتار شهروندان مصرف گرا اجتناب‌ناپذیر است. بنابراین چنین برنامه‌هایی عمدتا متمرکز بر مدیریت رفتار شهروندان برای کاهش تولید ضایعات، استفاده مجدد و تعمیر وسایل، بازیافت و کمپوست پسماندهای غذایی، تغییر عادت‌های مصرف گرایانه، استفاده از طراحی‌های جدید و بکارگیری مواد غیرسمی است. به عنوان مثال یکی از اقدامات موثر کاهش یا ممنوعیت پلاستیک‌های یک بار مصرف و غیرقابل بازیافت است.

شهر بدون زباله در حال تبدیل شدن به جنبشی جهانی است و از شهرها به ایالت‌ها و کشورها گسترش پیدا می‌کند. مهم‌ترین چالش تغییر رفتار شهروندان است و آگاهی آنها از اهمیت کاهش تولید زباله که بر سلامت خاک و آب و هوا، کاهش سرعت گرم شدن کره زمین، سلامت عمومی شهروندان و حیات وحش و زندگی نسل‌های آینده تاثیر مستقیم می‌گذارد.