بازگشت طالبانی به عراق چه اهمیتی دارد؟

کمتر از ۲۴ ساعت بعد از بازگشت جلال طالبانی به سلیمانیه، حزب او، اتحادیه میهنی کردستان، به تاخیر خود در معرفی نامزد کردها برای سمت ریاست جمهوری عراق خاتمه داد.

بدین ترتیب گمانه‌ زنی ها در مورد تاثیرات احتمالی بازگشت رئیس جمهور عراق بر وضعیت این حزب، که در غیاب رهبر خود دچار بحرانی کم سابقه شده بود، تقویت شد.

وقتی جلال طالبانی در زمستان دو سال پیش، به دنبال یک عارضه مغزی و برای مدوا راهی آلمان شد، عراق با وجود تمام مشکلات، کشوری بود که گروه های اجتماعی - سیاسی آن در چهارچوب یک دولت مرکزی با یکدیگر همکاری می‌کردند. اما حالا بعد از ۱۹ ماه که وی به سلیمانیه برگشته، این کشور گرفتار بحرانی کم‌سابقه شده و بازیگران اصلی عرصه سیاست آن مسیرهای جداگانه‌ای را انتخاب کرده‌اند.

از جلال طالبانی به عنوان یکی از "پر رابطه‌ترین" سیاستمداران خاورمیانه یاد می‌شود و به اعتقاد بسیاری، وی از سال ۲۰۰۳ از عوامل مهم اتحاد سه گروه اصلی جمعیتی عراق یعنی شیعیان،‌ سنی ها و کردها بوده است.

وقتی طالبانی در زمستان سال ۲۰۱۲ برای معالجه راهی اروپا شد، اختلافات داخلی اتحادیه میهنی، حزبی که او رهبری‌اش را به عهده دارد، دست‌کم به آشکاری امروز نبود. در آن زمان، تنها مخالف علنی او یعنی نوشیروان مصطفی، از حزب انشعاب کرده و به یک رقیب جدی تبدیل شده بود. این در حالی است که حالا اتحادیه میهنی دچار چند دستگی آشکار شده و اختلافات به جایی رسیده که این حزب را در تعیین مسیر اتفاقات جاری عراق بر سر یک دوراهی سرنوشت ساز قرار داده است.

در آن زمان، همچنین اتحادیه میهنی با حزب دموکرات کردستان به رهبری مسعود بارزانی در یک توافق استراتژیک قرار داشت که بقای دو حزب را در قدرت را تضمین می‌کرد. اما حزب دموکرات که قدرت اول در اقلیم کردستان محسوب می شود، اکنون شریک سیاسی جدیدی پیدا کرده و همپیمان سابق خود را به حاشیه رانده است.

در این فاصله همچنین مناسبات منطقه‌ای اقلیم دستخوش تغییرات گسترده شده و شراکت سیاسی و اقتصادی با ایران، که در سایه روابط حسنه طالبانی و حزب او به اوج خود رسیده بود، به نفع ترکیه تضعیف شده است. در عین حال، اختلافات اقلیم کردستان با حکومت مرکزی شدت گرفته و وزرای کرد در اعتراض به مواضع نوری مالکی نخست وزیر در خصوص اربیل دست از کار کشیده‌اند.

بازگشت طالبانی بر تلی از مشکلات

بعد از حدود ۱۹ ماه دوری طالبانی از عراق، این کشور درگیر یک جنگ داخلی شده و مشکلات گروه های سیاسی اجتماعی آن نیز به اوج خود رسیده است. دولت شیعی و برخی گروه‌های سنی‌ در رویارویی نظامی با یکدیگر هستند و مناسبات کردها و بغداد هم در شکننده‌ترین حالت خود قرار دارد. علاوه بر این، در میان خود کردها و احزاب حاکم نیز اختلافاتی بر سر موضوعات سرنوشت‌ساز اقلیم کردستان وجود دارد.

در چنین شرایطی، یکی از سوالات مهم عرصه سیاست عراق این است که بازگشت جلال طالبانی، فرجام اختلافات گروه های تاثیرگذار بر این عرصه را به کدام سمت می‌برد؟ مشخصا، این بازگشت چه تاثیری بر گرایش های موجود در میان کردهای عراق برای استقلال از عراق خواهد گذاشت؟

پاسخ به این پرسش‌ها در گرو جواب یک سوال بنیادی‌تر است: آیا جلال طالبانی با وجود بیماری سخت که حدود دو سال گذشته او را به صورت کامل زمین‌گیر کرده بود، می‌تواند مجددا حضور سیاسی فعالی داشته باشد؟

از وضعیت سلامتی این سیاستمدار اطلاع دقیقی در دست نیست. در طول حدود دو سال مداوا، جز انتشار ویدیویی که او را در حال انداختن رای در صندوق نشان می‌داد و عکس‌هایی محدود در کنار اعضای خانواده‌، اطلاع بیشتری به رسانه‌ها درز نکرده است.

در واپسین ساعات روز شنبه، ۱۹ ژوئیه اما، عکسی از او در کنار کوسرت علی رسول، معاونش در اتحادیه میهنی منتشر شد که جلال طالبانی را با چهره‌ای خندان نشان می‌داد. در نخستین ساعات روز اول حضور طالبانی نیز، حزب او اتحادیه میهنی در بیانیه‌ای رسمی برهم احمد صالح و فواد معصوم را به عنوان گزینه‌های خود برای سمت ریاست جمهوری عراق معرفی کرد.

اتحادیه میهنی هفته گذشته بر سر انتخاب گزینه ریاست جمهوری، که بنا به توافق گروه‌های کردستان عراق سهم این حزب است، دچار اختلاف نظر شدیدی شد. جناح طالبانی و همفکران او از نامزدی نجم‌الدین کریم، استاندار کرکوک و پزشک معتمد طالبانی حمایت می‌کردند. در مقابل، گروه دیگری از اعضای ارشد حزب، بر نامزدی برهم احمد صالح تاکید داشتند.

این اختلافات هفته گذشته به جایی رسید که هر یک از این سه نفر شخصا - و نه از جانب اتحادیه میهنی- رزومه‌های خود را جهت ثبت نام برای سمت ریاست جمهوری به پارلمان تقدیم کردند؛ موضوعی که موجب نارضایتی برخی دیگر از بازیگران سیاسی کردستان عراق شد.

با وجود همه اینها، در اولین روز حضور طالبانی، اتحادیه میهنی توانسته بر یکی از اصلی‌ترین مشکلات خود فائق بیاید. معنی تلویحی بیانیه رسمی این حزب در معرفی گزینه‌های ریاست جمهوری این است که جلال طالبانی، حتی اگر به لحاظ جسمانی هم وضعیت خوبی نداشته باشد، می‌تواند بر تغییر معادلات تاثیر گذار باشد.

اما هنوز مشخص نیست که در حضور او، دیگر اختلاف نظرهای داخلی کردها، از جمله در خصوص استقلال کردستان و روابط با کشورهای منطقه، چه سمت و سویی خواهند گرفت. طالبانی بیش از نیم دهه گذشته یکی از موثرترین رهبران کرد و در مقاطعی از سرسخت‌ترین مدافعان تشکیل دولت کردی بوده است،‌ اما برخی از اعضای حزب او اخیرا با اظهارات بارزانی در خصوص برگزاری همه‌پرسی استقلال کردستان مخالفت کرده‌اند.

جایگاه طالبانی در بحران عراق

حزب دموکرات کردستان عراق به رهبری مسعود بارزانی، قدرتمندترین جریان در کردستان عراق محسوب می‌شود و به تنهایی یا در همراهی با متحدان جدیدش در کابینه، قادر به گرفتن تصمیات تعیین‌کننده در کردستان است.

اما هر چند حضور نمادین جلال طالبانی، تا کنون توانسته بر یکی مشکلات کردستان تاثیرگذار باشد، به نظر نمی‌رسد بتواند بر بحران بغداد تاثیری بگذارد. طالبانی قبل از خروج از عراق برای مداوا، یکی از منتقدان آقای مالکی و دولت او در رابطه با دورنمای استقلال کردستان عراق بود.

رئیس جمهور عراق همچنین به دلیل تعلق به جبهه کردهای این کشور، متحد مطلوبی برای گروه‌های شیعه نبوده است. وی در سال ۲۰۱۲ و حتی پیش از آن، بارها از سوی دولت مالکی به ویژه در خصوص مسائل کردستان مورد انتقاد قرار گرفته بود. اکنون نیز با توجه به اختلافات گروه‌های شیعه، به نظر می‌رسد بازگشت جلال طالبانی، حتی در شرایط حضور فعال سیاسی نمی‌تواند تاثیر سیاسی چندانی بر روابط درونی شیعیان بر جای بگذارد.

گروه‌های سنی عراق هم پراکنده‌تر از هر زمان دیگری هستند و برخی از آنها بر این باور نیستند که بتوانند بار دیگر با شیعیان عراق در چهارچوب یک دولت واحد گرد هم آیند. جلال طالبانی در عراق جدید روابط مناسبی با گروه‌های سنی داشت و در سال‌های گذشته، در زمینه برخی از اختلافات آنها با دولت‌های شیعه به میانجیگری پرداخته است. با این حال، سلب ابتکار عمل سنی‌های عراق از سوی داعش و حامیان رژیم سابق، احتمال هرگونه تاثیرگذاری شخصی مانند طالبانی بر آنها را به حداقل رسانده است.

از طرف دیگر دو انتخابات اخیر در کردستان عراق، صف‌آرایی گروه‌های سیاسی را به زیان اتحادیه میهنی تغییر داده است. اما پیروزی این حزب در استان پر اهمیت کرکوک در انتخابات اخیر استانداری‌های عراق، از سقوط کامل جایگاه حزب طالبانی در اقلیم کردستان جلوگیری کرده است.

کنترل کرکوک از سوی نیروهای کرد که عمدتا متعلق به حزب اتحادیه میهنی هستند نیز، به اختلافات این حزب با همپیمان سابق، حزب دموکرات کردستان، شدت بخشیده است.

در نهایت، رفتار سیاسی مسعود بارزانی، رهبر اقلیم کردستان، نشان می‌دهد که او با تکیه بر آرای انتخاباتی، قصدی برای واگذاری تصمیمات تعیین‌کننده به رقبای خود ندارد.

اما این رهبر کرد، نمی تواند انکار کند که رقیب دیرینه و خانوادگی او، به صحنه سیاسی کردستان بازگشته و در نخستین روزها نشان داده که به صورت نمادین هم شده، دست‌کم در سطح کردستان تاثیرگذار است.