اعتراض‌های ایران: بی‌بی‌سی کشته‌شدگان بیشتری از اعتراضات ایران را شناسایی کرده است

«اگر من نروم اعتراض کنم، چه کسی برود؟»

اين‌ها آخرین جملات مینو مجیدی به خانواده‌اش قبل از مرگش بود.

مینو وقتی که نيروهای امنیتی در خيابان‌های کرمانشاه در غرب ایران به او شلیک کردند ۶۲ سال داشت. به گفته دخترش، ۱۶۷ گلوله‌ساچمه‌ای به او شلیک شده بود. او در راه بیمارستان درگذشت.

بعد از مرگ مینو مجیدی، دخترش رؤیا پیرایی عکسی در اینستاگرام در کنار آرامگاه مادرش منتشر کرد. او با سر تراشيده، با مشتی از موهای خودش در دست به نشانه سوگواری و اعتراض ایستاده بود. اين عکس به سرعت عالم‌گیر شد.

رؤیا به «۱۰۰ زن بی‌بی‌سی» گفت: «می‌دانستم که نمی‌توانم با صدای بلند چیزی بگویم. این تنها کاری بود که می‌توانستم بکنم تا نشان دهم این نظام چقدر ستمگر است.»

مادر رؤيا یکی از صدها ایرانی در سراسر کشور است که در حین اعتراض به مرگ مهسا امینی در بازداشت، کشته شده‌اند.

فهرست ۱۰۰ زن بی‌بی‌سی در سال ۲۰۲۲ نقش زنان را در قلب درگیرهای سراسر جهان نشان می‌دهد - از جمله معترضانی که در ایران خواستار تغییر هستند.

این زن جوان ۲۲ ساله کرد به اتهام رعایت نکردن قانون حجاب اجباری و پوشش موی سر زنان بازداشت شده بود.

مقامات دولتی اذعان کرده‌اند که طی اعتراض‌ها بیش از ۳۰۰ نفر کشته شده‌اند ولی آمار این کشته‌شدگان شامل نیروهای امنیتی و افراد مدافع حکومت نیز می‌شود. به گفته سازمان حقوق بشر ایران، از ۲۹ نوامبر حداقل ۴۴۸ نفر، از جمله ۲۹ زن و ۶۰ کودک، به دست نیروهای امنیتی کشته شده‌اند.

سازمان حقوق بشر ایران معتقد است که تعداد کشته‌شدگان «یقيناً بالاتر» است چون اینها فقط شامل مواردی می‌شوند که آن‌ها توانسته‌اند راستی‌آزمایی کنند و گزارش‌های بسیار بالاتری از میزان مرگ و میر دریافت کرده‌اند که همچنان مشغول تحقیق درباره‌شان هستند.

شناسایی جان‌باختگان

تیم‌هایی از بی‌بی‌سی با استفاده از فنون بسیار دقیق علوم قانونی توانسته‌اند هویت بیش از ۷۵ نفر از کشته‌شدگان را احراز کنند.

با جست‌وجو در اسناد رسمی، وب‌سایت‌های اينترنتی و رسانه‌های اجتماعی به تصوير گواهی فوت و تصاویر مراسم تشییع و تدفین و عکس‌های تکان‌دهنده‌ای از جان‌باختگان دست پیدا کردیم. ما همچنین با خويشاوندان، کنشگران و گروه‌های حقوق بشری صحبت کردیم تا اطلاعاتی را که به دست آورده‌ایم راستی‌آزمایی و تأيید کنیم.

تحقیق ما نشان داد که بسیاری از جان‌باختگان زن هستند و شمار بالایی از آن‌ها که کشته شده‌اند از اقلیت‌های قومی به حاشيه رانده شده هستند. این مرگ‌ها شامل کودکانی در سن حتی ۷ سالگی نیز می‌شود.

همچنین شماری از افراد کشته‌شده را شناسایی کردیم که در میانه ناآرامی‌های گسترده‌تر پیرامون اعتراض‌ها حضور داشته‌اند و خودشان مستقيماً نقشی در تظاهرات نداشته‌اند.

اقلیت‌ها بيشترين میزان کشته‌شدگان را داشته‌اند

رؤیا می‌گوید: «فکر می‌کنم اتفاقی که در ایران دارد می‌افتد ديگر اعتراض نیست. با اعتراض شروع شد ولی يک انقلاب دارد شکل می‌گيرد.»

رؤيا کرد است. تحقیق ما نشان داده است که در مناطق کردنشین و مناطق نزدیک به محل سکونت سایر اقلیت‌های قومی - مثل بلوچ‌ها در استان جنوب شرقی سیستان و بلوچستان - بیشترین میزان مرگ‌ها رخ داده است.

۳۲ نفر از کسانی که هويت‌شان را احراز کرده‌ایم از مناطق کردنشین بوده‌اند و ۲۰ نفر از استان سیستان و بلوچستان.

سیستان و بلوچستان یکی از فقيرترین و محافظه‌کارترین‌ استان‌های ایران است. به گفته گروه‌های حقوق بشری، بلوچ‌ها به خاطر مذهب و قومیت‌شان با تبعیض مواجه‌اند.

به رغم محافظه‌کاری بلوچ‌ها، در هفته‌های اخیر زنان در زاهدان - مرکز استان - به اعتراض‌ها پيوسته‌اند. در ویدیوهای آنلاين، زنانی که چادر به سر دارند دیده می‌شوند که شعار می‌دهند «چه با حجاب چه بی حجاب، پیش به سوی انقلاب».

هستی نارویی ۷ ساله نیز بلوچ بود. در این عکس او لباس سنتی بلوچی به تن دارد.

روز ۳۰ سپتامبر، او در زاهدان به همراه مادربزرگ‌اش به نماز جمعه رفته بود. فیلم‌های موجود در رسانه‌های اجتماعی در آن روز نشان می‌دهند که نیروهای امنیتی در پاسخ به اعتراض‌ها به سوی جمعیت شلیک می‌کنند.

به گفته کنشگران محلی، گلوله گاز اشک‌آور به سر هستی برخورد کرده بود. خفگی باعث مرگ او شد.

او تنها دختر پدر و مادرش بود. دو برادر داشت و درست يک هفته بعدش به کلاس اول می‌رفت.

عفو بین‌الملل می‌گوید که حداقل ۶۶ نفر در همان روزِ جان باختنِ هستی کشته شده‌اند، از جمله ۱۰ کودک بلوچ. این روز از زمان آغاز اعتراض‌ها مرگبارترین روز بوده است. کنشگران این روز را «جمعه خونين» نامیده‌اند.

دشواری‌های احراز هویت

برای بی‌بی‌سی، کشف هویت کشته‌شدگان در استان سیستان و بلوچستان یک مرحله پيچيده‌تر نیز بود.

در این استان که یکی از محافظه‌کارترین استان‌های ايران است، مردم معمولاً حضور آنلاین ندارند و تقریباً هیچ پستی در رسانه‌های اجتماعی معمول وجود ندارد که بتوان از طریق آن پست‌ها هویت کشته‌شدگان بلوچ را، مانند هویت دیگر کشته‌شدگان، همرسانی کرد. مثلاً خانواده هستی جز در رسانه‌های به شدت در تسلط حکومت با هیچ کس گفت‌وگوی علنی نداشته‌اند.

این استان زیرساخت‌های اینترنتی ضعیف نیز دارد و تعداد اندکی می‌توانند به اینترنت پرسرعت خانگی دسترسی داشته باشند یا به آن تکیه کنند.

از ۲۰ نفری که بی‌بی‌سی به عنوان کشته‌شدگان سیستان و بلوچستان شناسایی کرده است، بسیاری به نظر می‌رسد که حضوری در رسانه‌های اجتماعی و فضاهای آنلاین نداشته‌اند. عکس‌های بعد از مرگ آنها تنها سند بصری هویت‌ آنهاست که توانستیم پیدا کنیم.

نقش رسانه‌های اجتماعی

هر جای دیگری در کشور، در مناطقی که استفاده از اینترنت بیشتر است، رسانه‌های اجتماعی باعث شده که کشته شدن معترضان توجه بیشتری را به خود جلب کند.

فرشته احمدی زن ۳۲ ساله مهابادی در استان آذربایجان غربی یکی از سه زن کردی بود که شناسایی کرده‌ایم.

روز ۲۶ اکتبر، به مناسبت چهلمین روز مرگ مهسا امینی اعتراضاتی در سراسر کشور برگزار شد.

ادعا می‌شود که فرشته زمانی که روی پشت بام خانه‌اش بوده است با شلیک نیروهای دولتی به سینه‌اش کشته شده است. دولت این ادعا را انکار می‌کند.

مقامات امنیتی خانواده‌اش را برای بازجویی احضار کرده‌اند.

در پلتفرم‌های رسانه‌های اجتماعی عکسی به طور گسترده همرسان شده است از مراسم خاکسپاری فرشته که در آن دختر کوچکی که گفته می‌شود باوان، دختر اوست، در حال گریستن مشتی از خاک گور مادرش را در دست دارد و اين عکس‌ ميلیون‌ها بار دیده شده است.

این عکس فقط در اينستاگرام بی‌بی‌سی فارسی بیش از ۲.۵ میلیون بار دیده شده است و ۱۹۸ هزار لایک دریافت کرده است.

معترضان در شهر مشهد در شمال شرق ایران حتی از عکس او در بیلبوردها استفاده کرده‌اند تا وضعیت اسفناک سایر کودکانی که والدین‌شان را از دست داده‌اند برجسته کنند.

مجالی برای سوگواری نیست

پشت آمار و عکس‌ها، خانواده‌های بهت‌زده و سوگوار هستند. در بسیاری از موارد، خانواده‌ها نمی‌توانند از ترس پیگرد با کسی صحبت کنند.

رؤيا که حالا در امنیت است و از ایران خارج شده است مادرش مينو را به یاد می‌آورد. رویا از شوق مادرش به زندگی، از آرامش و صبوری بی‌اندازه او خاطره دارد.

رویا می‌گوید: «اهل ورزش بود و عاشق اسب‌سواری. حتی مدتی مربی پينگ‌پونگ بود! ولی حس نمی‌کنم مجال سوگواری برای مرگ‌اش را داشته‌ام. ماجرا خیلی غیرطبیعی بود. تنها امیدی که حالا دارم این است که ایران روزی آزاد خواهد شد. و کسانی که به ناروا کشته‌ شده‌اند، خون‌شان هدر نرفته است. مردم ایران سزاوار یک زندگی عادی هستند.»

روش‌شناسی

نقشه‌ای که اعتراض‌های سراسر ایران را نشان می‌دهد با استفاده از داده‌هایی راستی‌آزمایی شده است که پروژه تهدیدهای حیاتی فراهم کرده است. این پروژه یک سطح اطمینان (بالا، میانگین يا پايین) را به وقایع نسبت می‌دهد تا ارزیابی آن‌ها از احتمال وقوع اعتراض در يک روز خاص و مکان خاص را مشخص کند. بی‌بی‌سی از اعتراض‌های تأیید شده در مجموعه داده‌های با وثوق بالا و میانگین استفاده کرده است.

پروژه تهديدهای حیاتی از تصاویر و ويدیوهای رسانه‌های اجتماعی و گزارش‌های رسانه‌های دولتی برای ارزیابی تاریخ، مکان و میزان اعتراض‌ها استفاده می‌کند. پروژه تهديدهای حیاتی که اعتراض‌ها را از سال ۲۰۱۷ زیر نظر داشته است آستانه گزارش‌دهی‌شان را تجمعات ۱۲ نفر قرار داده است.

در ماه اکتبر یکی از تحقیقات بی‌بی‌سی در مجموع از ۴۵ مرد، زن و کودک که در اعتراض‌های ايران کشته شده بودند نام برد. در اين مورد، روزنامه‌نگاران از همان روش‌هایی استفاده کرده‌اند که ما استفاده کرده‌ایم يعنی از تحقیق با منبع باز استفاده کرده‌اند و سپس برای جمع‌آوری و راستی‌آزمايی داده‌ها سراغ منابع، گروه‌های معترض، خويشاوندان و کنشگران، و بی‌بی‌سی فارسی رفته‌اند.

عکس‌ها از رسانه‌های اجتماعی و سازمان‌های حقوق بشری يا رسانه‌های محلی گردآوری شده‌اند.

گزارش از لارا اوئن، فیروزه اکبریان و خسرو کلباسی اصفهانی.

راستی‌آزمایی از فیروزه اکبریان، خسرو کلباسی اصفهانی، سروش پاکزاد.

تولید و روزنامه‌نگاری تصویری از لئونی رابرتسون و رییس حسین.

ویرایش از ربکا اسکيپج.