هشتگ 'کولبر_نکشید'؛ 'دخالت سپاه و دولت' چگونه شمار قربانیان را افزایش داد؟

همزمان با استفاده بسیاری از کاربران ایرانی در روزهای گذشته با استفاده از هشتگ "کولبر_نکشید" که به هشتگ اول ایران در توییتر تبدیل شد، سردبیر یک وبسایت سازمان حقوق بشری که مسایل مربوط به کردها را دنبال می‌کند می‌گو‌ید که "استقرار سپاه در مرزها و سیاست‌گذاری دولت حسن روحانی" از جمله دلایل افزایش خشونت علیه کولبران است.

پایگاه سازمان حقوق بشری "هه نگاو" با استناد به آماری که از منابع محلی و خانواده‌های کولبران جمع‌آوری کرده گزارش داده است که "در چهار ماه اخیر ٣٢ کولبر ایرانی کشتە" شدند.

در سال‌های گذشته شمار کولبرانی که در مرزهای ایران کشته و زخمی‌شدند افزایش یافته است. ارسلان یاراحمدی، سردبیر وبسایت سازمان حقوق بشری هه نگاو، می‌گوید افزایش شمار کولبران، استقرار سپاه در مرزها و سیاست‌گذاری دولت حسن روحانی از جمله دلایل افزایش خشونت علیه کولبران است.

استقرار سپاه پاسداران و ''مین‌گذاری در مرزها ''

ارسلان یاراحمدی، سردبیر وبسایت سازمان حقوق بشری هنگاو به بی بی سی فارسی می‌گوید "از سال‌ ۲۰۱۶ و پس از آنکه سپاه پاسداران کنترل مرزهای ایران را در استان‌های کردستان، آذربایجان غربی و کرمانشاه به دست گرفت، تلفات کولبران افزایش یافت".

تا پیش از این، نیروی انتظامی کنترل مرزهای مناطق کردنشین ایران را بر عهده داشت.

به گفته آقای یاراحمدی، از حدود چهار سال پیش، پس از آنکه تنش میان حکومت ایران و احزاب مخالف کرد بالا گرفت، مقر برخی از این احزاب از داخل کردستان عراق به نزدیکی مرزها منتقل شد، به دنبال آن، حکومت ایران در مرزها مین‌گذاری کرد؛ این مین‌گذاری‌ها و حضور نظامیان یکی از دلایل افزایش تلفات کولبران بود.

شماری از احزاب کرد مخالف از چند سال پیش مجددا با حکومت ایران وارد جنگ مسلحانه شدند.

تیراندازی مستقیم، انفجار مین، سقوط از کوه و بهمن و سرمازدگی از جمله اتفاقاتی بوده که به مرگ یا معلولیت کولبران انجامیده است.

دولت روحانی؛ به رسمیت نشناختن کولبری و افزایش خشونت‌ها

در سال‌های گذشته مقام‌های دولت حسن روحانی اعلام کردند با تغییر قوانین دیگر کسب و کاری به نام کولبری را به رسمیت نمی‌شناسند. این موضع‌گیری دولت برخورد با کولبران را تشدید کرد.

سردبیر وبسایت سازمان حقوق بشری هنگاو می‌گوید مقایسه آمار نشان می‌دهد که کولبران در دوران ریاست جمهوری حسن روحانی به نسبت دولت محمود احمدی‌نژاد با محدودیت‌های بیشتری مواجه بودند و خشونت علیه آنها افزایش یافته است.

او می‌گوید "در دولت روحانی به نسبت دوره احمدی‌نژاد، شمار کولبران کشته شده دو برابر و شمار زخمی‌ها سه برابر شده است". تا پیش از دوران ریاست جمهوری حسن روحانی هیچ‌گاه مجموع کشته و زخمی‌ها سالانه به ۱۰۰ نفر نرسیده بود.

سختگیری‌ها پس از آن افزایش یافت که دولت آقای روحانی اوایل خرداد ماه سال ۱۳۹۷ اعلام کرد در چهار استان مرزی "طرح ساماندهی کولبری" را اجرا خواهد کرد. در این طرح دولت بازارچه‌هایی به راه می‌اندازد، معافیت‌هایی در نظر می‌گیرد و برای کولبران کارت صادر می‌کند.

چند ماه بعد، حسین ذوالفقاری، معاون سیاسی و امنیتی وزارت کشور رسما اعلام کرد با تغییرات مقررات "دیگر چیزی به نام کولبر نداریم، این کلمه کولبر هم کلمه‌ای بود که نمی‌دانم کجا اختراع شد". این مقام حکومتی گفته بود "تروریست‌ها" می‌توانند در قالب کولبری، مواد منفجر منتقل کنند و "عملیات تروریستی" انجام دهند.

کولبر اصطلاحا به افرادی گفته می‌شود که در مناطق مرزی، کالاهای خارجی را روی دوش خود قرار داده و یا با استفاده از اسب و قاطر از مسیرهای کوهستانی صعب‌العبور می‌گذرانند و آن را در شهر یا روستای مرزی به صاحبان کالا تحویل می‌دهند.

اما معاون سیاسی و امنیتی وزارت کشور گفت از نظر دولت "کسانی که خارج از مسیرهای غیرقانونی تردد کنند و جنس وارد کشور کنند دیگر نه کولبر هستند و نه کارشان قانونی است بلکه کارشان عبور غیرمجاز و قاچاق است".

این موضع‌گیری در حالی اعلام می‌شد که حتی آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، که بارها از ضرورت مبارزه با قاچاق صحبت کرده، کولبران را از این قاعده مستثنی کرده و گفته بود: "من مرادم از قاچاق، فلان کولبر ضعیف نیست. با اینها مبارزه هم نشود اشکالی ندارد. من قاچاق‌های سازمان یافته بزرگ را می‌گویم".

اما آنگونه که نهادهای حقوق بشری می‌گویند "طرح ساماندهی کولبری" دولت روحانی نه تنها مشکل را حل نکرد بلکه در این دوره شمار کولبران افزایش یافت.

افزایش شمار کولبران همزمان با افزایش نرخ بیکاری

به گفته ارسلان یاراحمدی، افزایش نرخ بیکاری در مناطق کردنشین باعث شده شمار کولبران هم افزایش یابد. بالا رفتن شمار کولبران می‌تواند از دلایل دیگر افزیش شمار قربانیان و کشته‌شدگان باشد.

گزارش مرکز آمار ایران در زمستان سال ۱۳۹۸ نشان می‌دهد، نرخ بیکاری در استان کردستان دو برابر میانگین کشوری است. دیگر مناطق مرزی غرب و شمال غرب ایران نیز وضعیت بهتری ندارند. کولبران ایران بیشتر در استان‌های آذربایجان غربی، کردستان و کرمانشاه فعالیت دارند و عموما وسایل مختلفی را نظیر یخچال، توپ پارچه، گاز، فریزر، کولر، مواد سوختی جابه‌جا می‌کنند.

همزمان با افزایش شمار کولبران، گزارش‌ها نشان می‌دهد دولت در "طرح ساماندهی کولبری" عملا محدودیت‌هایی زیادی را پیش پای متقاضیان قرار می‌دهد.

ارسلان یاراحمدی می‌گوید متقاضیان کارت‌های دولتی "یا باید کارت بسیج داشته باشند یا مثلا در پنج کیلومتری مرز زندگی کنند".

این فعال حقوق‌ بشر می‌گوید "کولبران اگر خوش‌شانس باشند و برایشان کارت صادر شود حداکثر ماهی دو یا سه بار جابه‌جا کنند که اصلا کفاف زندگی‌شان را نمی‌دهد".