ایران و عراق؛ پایان جنگ تسلیحاتی آغاز تهدیدات نفتی

تحلیل

با گذشت بیش از بیست سال از پایان جنگ تسلیحاتی ایران و عراق، همواره جدالی نفتی در لایه‌های زیرین روابط دیپلماتیک و اقتصادی این دو کشور در جریان بوده است.

از زمان تشکیل سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک)، عراق نزدیک‌ترین رقیب ایران برای کسب عنوان دومین تولیدکننده نفت این سازمان بوده است، هرچند جنگ هشت ساله، زیرساخت‌های نفتی هر دو کشور را به طور همزمان تضعیف کرد و پس از آن، ادامه جنگ‌های عراق با دیگر کشورهای همسایه و سرانجام حضور نیروهای آمریکایی، مجال توسعه را از صنعت نفت این کشور گرفت تا برای چند سالی برنامه‌ریزان ایران خود را از تهدید نفتی عراق در امان بدانند.

با حمله عراق به کویت در سال ۱۹۹۰ میلادی و تحریم‌هایی که سازمان ملل متحد علیه عراق اعمال کرد، نفت خام تولیدی این کشور تنها در چارچوب برنامه نفت در برابر غذا قابل فروش بود. در چنین شرایطی با توجه به محدودیت میزان فروش نفت عراق، صنعت نفت هم انگیزه چندانی برای افزایش ظرفیت تولید نداشت و روند نزولی کاهش میزان تولید نفت عراق برای چندین سال ادامه داشت.

اما با تشکیل دولت جدید و برقراری ثبات بیشتر، برنامه‌ریزی‌ها برای نهایی کردن قراردادهای نفتی عراق آغاز شد.

تلاش برنامه‌ریزان صنعت نفت عراق برای توسعه نتایج چشمگیری به دنبال داشته است و انتظار می‌رود آثار اجرایی شدن این قراردادها از امسال در عملکرد صنعت نفت ظاهر شود. روندی که چندان مطلوب ایران نیست.

آخرین داده‌های رسمی وزارت انرژی عراق نشان می‌دهد که صادرات روزانه نفت این کشور در چهار ماه گذشته بیش از دو میلیون بشکه بوده و حتی در ماه مارس این رقم از مرز ۳ میلیون بشکه هم فراتر رفته است.

گفته می‌شود که عراق به دنبال تثبیت صادرات روزانه سه میلیون بشکه نفت خام و حتی افزایش این ظرفیت تا یک سال آینده است. در صورت تحقق این هدف، ایران از جایگاه دومین تولیدکننده نفت اوپک یک پله پایین‌تر کشیده می‌شود و جای خود را به رقیبی می‌دهد که برای چندین دهه از خود دور نگه داشته بود.

عراق برای کاستن از میزان تقاضای داخلی نفت خام و ایجاد ظرفیت بیشتر برای صادرات نفت، به همسایه رقیب خود هم رو آورده است و مقامات این کشور در توافقاتی که خرداد ماه امسال با هیات نفتی ایران در بغداد به دست آوردند، توانستند ایران را راضی کنند قرارداد اولیه‌ای را برای صادرات گاز طبیعی به منظور تامین سوخت دو نیروگاه المنصوره و بغداد امضا کند.

تغییر سوخت این نیروگاه‌ها به معنای افزایش میزان نفت قابل صادرات عراق خواهد بود.

عراق در شرایطی در مسیر افزایش ظرفیت تولید و صادرات نفت خام گام برمی‌دارد که صنعت نفت ایران سال‌های دشواری را پشت سر گذاشته است.

نبود سرمایه‌گذاری کافی در بخش بالادستی، ظرفیت تولید نفت خام ایران را در سطحی به نسبت ثابت نگه داشته است و گفته می‌شود که اقدامات برنامه‌ریزان این صنعت تنها توانسته است افت طبیعی تولید نفت میدان‌های هیدروکربوری را جبران کند.

تحریم‌هایی که از بیش از یک دهه گذشته علیه سرمایه‌گذاران در صنعت نفت ایران اعمال شده‌اند با اضافه شدن تحریم‌های اخیر اتحادیه اروپا و آمریکا، شدت بیشتری گرفته است. تا پیش از این، بخش بالادستی صنعت نفت، بازنده اصلی تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران بود و مدیران نفتی بیش از هر اقدامی، بر راضی کردن سرمایه‌گذاران خارجی برای تامین مالی دست‌کم بخشی از پروژه‌های توسعه‌ای صنعت نفت متمرکز بودند.

اما از زمان تصویب تحریم خرید نفت ایران از سوی کشورهای اروپایی و محدودیت‌های بانکی و مجازات‌هایی که علیه خریداران نفت این کشور اعمال می‌شوند، بازاریابی نفت خام و راضی کردن خریداران به تمدید قراردادهای خود، به دغدغه‌ای جدید برای تصمیم‌گیران نفتی ایران تبدیل شده است.

سیاستگذاران صنعت نفت ایران در دوره دولت اصلاحات توانستند برخی شرکت های خارجی را به نادیده گرفتن تحریم‌های بین‌المللی ترغیب کنند؛ به گونه‌ای که حضور شرکت‌های توتال و شل در پروژه‌های توسعه‌ای این صنعت در اواخر دهه ۱۳۷۰ نوعی شکست سیاست‌های آمریکا در به انزوا کشاندن ایران با اعمال تحریم‌های اقتصادی ارزیابی شد.

هرچند این روند ادامه نیافت و در سال‌های بعد، نه تنها شرکت‌های معتبر و پیشینه‌دار اروپایی از حضور در پروژه‌های آتی صنعت نفت کنار کشیدند، بلکه شرکت‌های روسی، چینی و هندی که تازه‌واردان صنعت نفت ایران به شمار می‌رفتند هم از ادامه کار سر باز زدند و مذاکرات نفتی با ایران را نیمه‌تمام گذاشتند.

اما همزمان با شدت گرفتن محدودیت شرکت‌های خارجی برای فعالیت در صنعت نفت ایران، بازار جدیدی در کشور همسایه در حال شکل‌گیری بود.

عراق برای توسعه میدان‌های نفتی خود تاکنون چهار دور مناقصه برگزار کرده است. اولین مناقصه از این دست، در سال ۲۰۱۰ میلادی، استقبال چشمگیری را به دنبال داشت و عراق توانست با شرکت‌هایی همچون بی‌پی، اکسون موبیل، انی و شل قراردادهایی را نهایی کند.

بیشتر قراردادهای نفتی عراق با شرکت‌های عمده نفتی یا با کشورها و اقتصادهای در حال ظهور که ظرفیت قابل توجهی برای دریافت و خرید نفت خام دارند، نهایی شده است و امضای این قراردادها به معنای تضمین وجود بازاری پایدار برای نفت خام عراق ارزیابی می‌شود.

ایران و عراق دست‌کم هشت میدان نفتی مشترک دارند. برخی منابع خبری این تعداد را تا ۱۵ میدان هم برآورد کرده‌اند، اما به دلیل خودداری کشورها از انتشار داده‌های مربوط به میدان های هیدروکربوری مشترک با همسایگان، نمی‌توان تعداد دقیق این میدان‌ها را مشخص کرد.

تا پیش از این، گفته می‌شد که ایران در برداشت از بیشتر میدان‌های مشترک هیدروکربوری به جز عراق، از دیگر همسایگان خود عقب است، ولی به نظر می‌رسد که این استثنا هم در حال حذف تدریجی است.

رویکرد مدیران نفتی ایران در سال‌های گذشته به گونه‌ای بود که از هر گونه اظهارنظر درباره میدان‌های نفتی مشترک با عراق که به تازگی کشف شده بودند، خودداری کنند. از جمله در ماه‌های نخست پس از اعلام رسمی کشف میدان‌های نفتی عظیم آزادگان (۱۳۷۶) و یادآوران (۱۳۷۹)، مدیران ارشد نفت از اظهارنظر درباره مشترک بودن مخزن این دو میدان طفره می‌رفتند.

در آن زمان، ایران با صرف هزینه و زمان قابل توجه توانسته بود وجود ذخایر عظیم نفت در مناطق غربی را اثبات کند و شریک شدن این داده‌های ارزشمند با کشور همسایه می‌توانست به ضرر ایران باشد. یادآوران و آزادگان، به عنوان دو میدان نفتی عظیم، چشم امید صنعت نفت ایران بوده‌اند و ایران انتظار دارد با آغاز بهره‌برداری کامل از آنها، کمی از فشار بر مخازن میدان‌های نفتی قدیمی خود کم کند.

اما با گذشت چند سال از اعلام رسمی کشف این میدان‌ها و شدت گرفتن محدودیت‌ها برای سرمایه‌گذاران در صنعت نفت ایران، به نظر می‌رسد عراق در تلاش برای برداشت از این میدان‌های مشترک در حال رسیدن به سطحی برابر با ایران است.

میدان‌های مشترک

ایران و عراق دست‌کم هشت میدان نفتی مشترک دارند. برخی منابع خبری این تعداد را تا ۱۵ میدان هم برآورد کرده‌اند، اما به دلیل خودداری کشورها از انتشار داده‌های مربوط به میدان های هیدروکربوری مشترک با همسایگان، نمی‌توان تعداد دقیق این میدان‌ها را مشخص کرد.

تا پیش از این، گفته می‌شد که ایران در برداشت از بیشتر میدان‌های مشترک هیدروکربوری به جز عراق، از دیگر همسایگان خود عقب است، ولی به نظر می‌رسد که این استثنا هم در حال حذف تدریجی است و بخشی از برنامه‌های عراق برای افزایش ظرفیت تولید نفت، از محل توسعه میدان‌های مشترک هیدروکربوری با ایران محقق خواهد شد.

میدان نفت‌شهر با میدان نفتخانه عراق مخزن مشترک دارد. این میدان در شمال غرب ایلام در سال ۱۹۲۳ میلادی کشف شد و به طور میانگین روزانه ۱۵ هزار بشکه نفت خام از این میدان تولید می‌شود.

میدان دهلران با میدان ابوغریب عراق مخزن مشترک دارد. این میدان در جنوب غرب دهلران در سال ۱۳۵۱ کشف شد و تولید نفت از آن در طول جنگ ایران و عراق متوقف شده بود. میانگین تولید کنونی این میدان ۷ هزار بشکه در روز اعلام شده است.

میدان پایدار غرب در سال ۱۳۵۹ کشف شد و با میدان فکه عراق مخزن مشترک دارد. بر اساس آخرین گزارش‌ها، روزانه هفت هزار بشکه از این میدان تولید می‌شود.

اقدام نیروهای نظامی ایران در ورود به خاک عراق و اشغال یکی از چاه‌های نفت میدان فکه در آذرماه ۱۳۸۸ دو کشور را برای چند هفته به چالشی دیپلماتیک کشاند. در آن زمان یکی از معاونان وزیر کشور عراق اعلام کرد که ۱۱ سرباز ایرانی روز جمعه، ۲۷ آذر، از مرز دو کشور عبور کرده و پرچم ایران را در میدان نفتی فکه نصب کرده‌اند.

هرچند دو روز بعد، رامین مهمانپرست، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران انتشار این خبر را "اقدام بی‌اساس تبلیغاتی با هدف ملتهب کردن فضای مناسبات متین ایران و عراق" ارزیابی کرد.

میدان آذر با میدان بدری در عراق مخزن مشترک دارد. عراق قرارداد توسعه این میدان را به کنسرسیومی با حضور شرکت گازپروم روسیه و پتروناس مالزی سپرده است. ایران هم مذاکره برای امضای قرارداد توسعه این میدان را با شرکت‌های نروژی و روسی آغاز کرده بود، ولی در نهایت، توسعه این میدان به شرکت‌های ایرانی واگذار شد.

میدان یاران از میدان‌های تازه کشف‌ شده در غرب کارون است که در محدوده مرزی ایران و عراق قرار دارد. عملیات توسعه این میدان در آذرماه امسال به شرکت ایرانی انرژی پرشیا واگذار شد. احمد قلعه‌بانی، مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران ذخیره نفت خام این میدان را یک میلیارد و ۱۰۰ میلیون بشکه اعلام کرده است.

میدان آزادگان بزرگ‌ترین میدان نفتی ایران و از بزرگ‌ترین میدان‌های نفتی دنیا است که در سال ۱۳۷۶ کشف شد. بخش شمالی این میدان در نزدیکی میدان مجنون عراق قرار دارد.

شرکت چینی سی‌ان‌پی‌سی توسعه بخش شمالی این میدان را در دست اجرا دارد. توسعه بخش جنوبی میدان آزادگان در سال ۲۰۰۴ میلادی به شرکت اینپکس ژاپن واگذار شده بود، ولی به دنبال فشارهای دیپلماتیک، تحریم‌ها و محدودیت‌های این شرکت، در اکتبر سال ۲۰۱۰ میلادی، اینپکس کاملا از این پروژه کنار کشید و ایران تفاهم‌نامه‌ای را برای توسعه بخش جنوبی آزادگان با یکی از شرکت‌های زیرمجموعه سی‌ان‌پی‌سی چین (سی‌ان‌پی‌سی‌آی) امضا کرد. عراق در طرف مقابل، قرارداد توسعه میدان مجنون را به شرکت‌های شل و پتروناس مالزی سپرده است.

عراق پیش از این مدعی بودکه میدان مجنون میدانی مستقل است ولی گفته می‌شود که نشانه‌ای از محدود و بسته بودن مخزن میدان آزادگان در محدوده مرزی غرب ایران وجود ندارد و هر دو میدان به هم متصل و مشترک هستند.

میدان یادآوران در جنوب غرب اهواز، با میدان نهرعمر در عراق مخزن مشترک دارد.

شرکت چینی ساینوپک در سال ۲۰۰۷ میلادی قرارداد توسعه این میدان را امضا کرد و عملیات توسعه آن در جریان است. شرکت توتال رقیب احتمالی چینی‌ها در برداشت از این میدان در خاک عراق است.

گزارش شده است که شرکت ساینوپک موظف بود تولید زودهنگام از یادآوران را در شهریور ۱۳۸۹ عملیاتی کند، ولی این کار با ۱۷ ماه تاخیر روبه‌رو شد. شرکت ملی نفت ایران هم به تازگی اعلام کرده است که به دنبال افزایش تولید روزانه ۱۰ هزار بشکه ای این میدان به ۲۰ هزار بشکه است. این در حالی است که طبق برنامه‌ریزی‌ها با پایان اجرای فاز اول طرح توسعه یادآوران، میزان تولید روزانه نفت خام این میدان در اوایل تابستان امسال باید به ۸۵ هزار بشکه می‌رسید.

میدان اروند از میدان‌های کوچک نفتی در غرب ایران خوانده می‌شود. کشف این میدان در جنوب آبادان، در سال ۱۳۸۷ رسما اعلام شد.

این نوشته بخشی از مجموعه ای است که سایت فارسی بی بی سی در آن روابط ایران با کشورهای همسایه و همجوارش را بررسی می کند.