برجام؛ مذاکرات ایران و طرف‌های خارجی به مشکل بر‌می‌خورد؟

مجموعه "ناظران می‌گویند"، بیانگر نظر نویسندگان آن است. بی‌بی‌سی می‌کوشد تا با انتشار مطالبی از طیف‌های گوناگون، چشم‌انداز متنوع و متوازنی از دیدگاه‌ها ارائه دهد.

حضور هیات ایرانی برای شرکت در اجلاس سالانه سازمان ملل متحد و ملاقات های وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در حاشیه این اجلاس به گمانه زنی ها برای از سرگیری دور هفتم مذاکرات اتمی برای احیای برجام افزوده است. این در شرایطی است که جو بایدن رییس جمهور آمریکا که بارها از آمادگی کشورش به بازگشت کامل به برجام خبر داده، اخیرا به صورت ضمنی هشدار داده که اگر دیپلماسی به نتیجه نرسد کشورش می تواند انتخاب های دیگری را در نظر بگیرد. از همین رو دور از ذهن نیست که با بازگشت تندروهای مخالف تعامل با غرب درایران، مانند آنچه در دوران زمامداری محمود احمدی نژاد اتفاق افتاد جهان شاهد تنش و تقابل میان ایران و غرب باشد.

این البته درحالیست که مقامات ایران با انتقاد از رویکرد دولت بایدن درادامه تحریم هایی که رییس جمهور پیشین آمریکا، دونالد ترامپ در تناقض با برجام وضع کرد، اما از تعهد ایران به بازگشت به میز مذاکره خبر داده اند. حسین امیرعبداللهیان، وزیر امورخارجه ایران، همچنین در دیدار با جوزپ بورل مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا اعلام کرده که ایران به دنبال اتلاف وقت نیست و در حال بررسی پرونده هسته ای است. همچنین ، ابراهیم رییسی، رییس جمهور ایران با وجود سخنرانی به نسبت تند خود در سازمان ملل متحد آمادگی دوباره تهران را برای گفتگو ها اعلام کرده.

در این میان اما شرایط برای احیای برجام چندان امیدوار کننده به نظر نمی رسد و طرفین ظاهرا در مسیری قرار گرفته اند که بعید نیست نتیجه آن تنها افزایش تنش و حتی یک درگیری ناخواسته نظامی در منطقه خاورمیانه خواهد بود. از یک سو، با وجود ادعاهای مقامات جمهوری اسلامی ایران بر تعهد به دیپلماسی و رفع مسایل موجود، تهران برای کسب امتیاز هر چه بیشتر در مذاکرات، به سرعت به توانایی های هسته ای خود افزوده و به نقطه غیر قابل بازگشت هسته ای نزدیک می شود. در عین حال، دولت رییسی همچنین می بایست راه حلی برای نجات اقتصاد بحران زده کشو و مبارزه با بیماری کشنده کرونا پیدا کند که این موضوع خود مستلزم برداشته شدن هرچه زودتر تحریم های ایالات متحده و دسترسی به منابع بلوکه شده ایران در خارج می باشد. اما آنگونه که به نظر می رسد، اولویت دولت وی به مسائل منطقه خاورمیانه و بهبود روابط منطقه ای با عربستان می باشد. اگرچه این تحولات به نوبه خود مثبت به نظر می رسند، ولی در شرایط کنونی، به عقب افتادن مذاکرات تنها به ضرر ایران خواهد بود.

ذکر این نکته ضروری به نظر می رسد که اگر چه آقای رییسی تنها تصمیم گیرنده سیاست خارجی ایران نیست، و اصول سیاست های خارجی و امنیتی جمهوری اسلامی ایران توسط آیت الله خامنه ای تبیین می شوند، وی در گذشته ضمن حمایت غیر مستقیم از ادامه مذاکرات و برداشته شدن تحریم ها اعلام کرده بود "اگر بتوان تحريم را رفع کرد، حتی یک ساعت هم نباید [در برداشتن تحریم] تأخیر کنیم."

همچنین، محافظه کاران دیگر ، از جمله محمد باقر قالیباف رییس مجلس شورای اسلامی، از انجام مذاکرات حمایت کرده اند. وی در فرودین ۱۴۰۰ گفت:‌ "آنها (طرف های غربی) فکر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنند که در بحث اجرای برجام در ایران دوصدایی وجود دارد،‌ خیر، در ایران یکصدایی وجود دارد، به عبارتی مسؤولان و مردم جملگی یک خواسته دارند و آن رفع تحریم‌ است. ما رفع تحریم‌ها را در چارچوب برجام دنبال می‌کنیم."

بنابراین بعید به نظر می رسد که دعواهای جناحی علت تأخیر سوال برانگیز تهران در از سرگرفتن مذاکرات باشد.

اما در این میان برخی گزارش ها حاکی از آن هستند که پرونده مذاکرات اتمی بار دیگر از از وزارت أمور خارجه به شورای عالی امنیت ملی ایران برخواهد گشت که این به نوبه خود شروع مذاکرات را با تأخیر بیشتر مواجه خواهد کرد. همچنین برخی در جناح تندرو معتقدند که کلید شکست تحریم ها نه در مذاکره با آمریکا، بلکه در "اقتصاد مقاومتی" است. این گروه به خصوص معتقد است که تجربه خروج آمریکا از برجام و بازگشت تحریم ها بار دیگر نشان داد که توافق با ایالات متحده قابل اعتماد نیست.

در این میان، دولت بایدن که بارها وعده داده که در صورت بازگشت کامل ایران به برجام، آن را اجرا خواهد کرد فرصت طلایی خود را همزمان با ماه های آخر دولت حسن روحانی، به خاطر مسائل داخلی امریکا از جمله اولویت بالای مبارزه با کووید و انتخاب اعضای کابینه و تیم سیاست خارجی از دست داد. هم اکنون با گذشت زمان و پیشرفت سریع برنامه اتمی ایران که به کسب تکنولوژی های پیچیده تر هسته ای منجر شده، این احتمال وجود دارد که برجام به معنای سندی که در سال ۲۰۱۵ امضا شد، اهمیت و معنای خود را در زمینه عدم اشاعه تسلیحات هسته ای از دست بدهد. در این زمینه آنتونی بلینکن وزیر امور خارجه آمریکا، به تازگی هشدار داده بود ما به نقطه ای نزدیک می‌شویم که دیگر بازگشت به برجام سود چندانی نخواهد داشت و پنجره بازگشت به برجام در حال بسته شدن است.

تغییرات شرایط منطقه‌ای و بین‌المللی نیزبه احتمال زیاد شرایط را برای ایران دشوارتر خواهد کرد.

مقامات اسراییلی و آمریکایی بارها تاکید کرده اند که یک ایران مجهز به سلاح اتمی را نخواهند پذیرفت. نخست وزیر اسراییل نفتالی بنت که به تازگی با جو بایدن دیدار کرده است، اعلام داشته که اگر دیپلماسی با ایران شکست بخورد، ایالات متحده و اسراییل باید با استفاده از استراتژی "هزاران زخم" متشکل از تعداد زیادی عملیات های کوچک نظامی و فشار دیپلماتیک با ایران مقابله کنند. او همچنین در رابطه با برنامه هسته ای در سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل، اظهاراتی کرد.

اما از سوی دیگر نکته جالب این است که به نظر می رسد رویکرد اسراییل با مذاکرات اتمی ایران درحال تغییراتی است. در این زمینه، وزیر دفاع این کشور به تازگی اعلام کرده بود که کشورش با یک توافق اتمی جدید با ایران کنار خواهد آمد. این رویکرد تفاوت فاحشی با رویکرد دولت سابق اسراییل دارد که از زمان اجرای برجام فعالانه سعی در به هم زدن برجام داشت. شاید دولت این کشور به این نتیجه رسیده که با همکاری و تعامل با واشنگتن نتیجه مطلوب تری به دست خواهد آورد.

کشورهای اروپایی عضو برجام نیز که در دوران زمامداری ترامپ منتقد سیاست امریکا در قبال برجام بودند به نظر می رسد با آمدن رییس جمهور آمریکا و تأخیر ایران در شروع دوباره مذاکرات، خود را بیشتر با مواضع واشنگتن بیشتر هماهنگ می‌کنند. در عمل، شاید بشود گفت که شکاف دیپلماتیکی که در دوران آقای ترامپ در دو سوی آتلانتیک به وجود آمده بود، در حال ترمیم می باشد.

لیز تراس ، وزیر امور خارجه بریتانیا، پس از ملاقات با آقای امیر عبداللهیان در توییتی نوشت که دردیدارش تاکید کرده که قصد دارد ایران را به میز مذاکره و توفقنامه برجام برگرداند. همچنین وزیر امور خارجه آلمان هایکو ماس پس از تماس تلفنی با خانم تراس در توییتر نوشت که هر دو وزیر توافق کردند که كه تسريع در از سرگيري مذاكرات با ايران درخصوص برجام يك ضرورت است. همچنین، میخاییل اولیانوف سفیر روسیه در آژانس بین المللی انرژی اتمی در توییتی نیز به طور ضمنی از تاخیر ایران در بازگشت به مذاکرات احیای برجام انتقاد کرد. به طور خلاصه، تآخیر بیش از حد تهران در پیوستن دوباره به مذاکرات، در حال ایجاد اجماع دوباره قدرت های بزرگ را بر سر ایران به وجود آورده.

شرایط فعلی از جمله تحریم های چند لایه و فلج کننده ایالات متحده در کنار تغییرات سیاسی داخل ایران پس از انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۰ اجرای کامل برجام را برای همه مشکل تر کرده. در این میان، دولت بایدن می تواند با کمک به ایران در مقابله با بیماری کشنده کووید-۱۹ که جان هزاران ایرانی را گرفته و همچنین کمک به آوارگان افغانی ساکن ایران از خود حسن نیت نشان دهد. تهران نیز می بایست برای جلوگیری از تنش ها و ارجاع احتمالی پرونده ایران به شورای امنیت که به منزوی شدن این کشور منجر خواهد شد مذاکرات را بدون وقفه بیشتر و با حسن نیت از سر بگیرد. شاید سخنان نخست وزیر بریتانیا وینستون چرچیل که گفته بود "حرف زدن- حرف زدن بهتراز جنگیدن -جنگیدن" است راهنمای خوبی برای همه طرفین باشد.

بیشتر بخوانید: