تاجیکستان؛ ناکامی نادر دولت در ارعاب رسانه‌ها

شیوع ویروس کرونا در تاجیکستان چالش‌هایی را در این کشور برانگیخته است. عبدالقیوم قیومزاد، روزنامه‌نگار درباره چالش بین مقامات این کشور و روزنامه‌نگاران بر سر کرونا پرداخته و برای صفحه ناظران یاداشتی در این مورد نوشته است.

با اعلام نخستین موارد ابتلا به ویروس کرونا در تاجیکستان در روز ۳۰ آوریل (۱۱ اردیبهشت) مقام‌‌های این کشور شکست خودشان در برابر رسانه‌ها را پذیرفتند. مدتی بود که بین مقام‌ها و روزنامه‌نگاران بحثِ بودن یا نبودنِ ویروس کرونا در این کشور جریان داشت. اما افزایش مرگ‌ومیر در کشور کوچکی چون تاجیکستان به اندازه‌ای مشهود بود که دیگر نمی‌شد بر نبود کرونا پافشاری کرد.

ازدیاد اعلامیه‌های فوت بر اثر یک بیماری مرموز در رسانه‌ها و به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی، برای وزارت بهداشت دیگر چاره‌ای جز اعلام آمار کرونا نگذاشته بود؛ در آغاز البته فقط آمار اندکی از ابتلا اعلام شد. این وزارتخانه تا پیش از آن پیوسته به خبرنگاران هشدار می‌داد که "انتشار معلومات ناسنجیده، مجازات دارد." اما پس از اعلام آمار، این وزیر بهداشت تاجیکستان بود که با فرمان امامعلی رحمان از مقامش برکنار شد، شاید با این امید که انتقادها و خشم مردم فرو بنشیند.

اما ارعاب روزنامه‌نگاران و پیگرد و حبس آنها در تاجیکستان تازگی ندارد. همین چندی پیش دادگاهی در دوشنبه دلیر شریفف، یک روزنامه‌نگار مستقل را به یک سال زندان محکوم کرد. دادگاه بر پایه قانون کیفری تاجیکستان، او را به "برانگیختن کینه و عداوت ملی و مذهبی" متهم کرد و دادستان کل هم گفت که دلیر شریفف با انتشار بیش از ۱۰۰ مقاله و گزارش از سال ۲۰۱۳ بدین سو و چاپ کتابی در ۱۰۰ نسخه با نام "محمد (ص) و تروریسم" در سال ۲۰۱۹ عقائد افراط‌گرایانه را تبلیغ و قوانین کشور را پایمال کرده است. اخیرأ سازمان بین‌المللی فریدام ناو Now Freedom پرونده دلیر شریفف را برای دادخواهی به سازمان ملل متحد فرستاده است.

در تحولی دیگر، در نیمه دوم ماه آوریل ۲۰۲۰ دادستان کل تاجیکستان با انتشار بیانیه‌ای اعلام کرد که تارنمای akhbor.com (اخبار.کام) در قلمرو این کشور مسدود شده است. البته، از دو سال پیش بدین سو دسترسی به این تارنما بدون فیلترشکن ممکن نبود.

از شواهد پیداست که در نبود احزاب سیاسی مخالف دولت پس از رانده شدن آنها از عرصه سیاسی، روزنامه‌نگاران جای مخالفان را گرفته‌اند. البته، از دید حکومت. برخورد مقام‌ها با رسانه‌ها و خبرنگاران، به‌ویژه شبکه‌های مجازی، به گونه‌ای است که گویی با احزاب و جنبش‌های اپوزیسیون طرفند. فرض مثال، اگر یک رسانه مطلبی انتقادی منتشر کند یا در آن مقاله دیدگاهی بیان شود که با موضع رسمی هم‌خوانی ندارد، آن مطلب معاندانه و حتی کار دست دشمن تعبیر می‌شود. در این میان، صحبت از معیارهای خبررسانی و رسالت روزنامه‌نگار وصله ناجور به نظر می‌آید.

ارشاد سلیمانی، تحلیلگر مسائل تاجیکستان، می‌گوید چنین رویکرد مقام‌ها به رسانه و خبرنگاران، ناشی از تفکر خاصی است که بر کشور حاکم است و متوجه نیست که خبرنگاران ادعای سیاسی ندارند.

او می‌گوید: "روزنامه‌نگاران، درگیری مبارزه سیاسی نیستند و قصد دست یافتن به قدرت سیاسی را ندارند. پس نمی‌توان آنها را مخالف حکومت یا اپوزیسیون پنداشت. متأسفانه در نظام سیاسی ما تا کنون هرگز اراده واقعی برای دست یافتن به آزادی سخن وجود نداشت!"

یکی دیگر از بحث‌های دامنه‌داری که وضعیت اسفناک رسانه‌ها در تاجیکستان را آشکار می‌کند، ممانعت دولت تاجیکستان از تمدید پروانه کار خبرنگاران رادیو آزادی آمریکاست. این بحث در سطح ریاست جمهوری تاجیکستان و دولت و کنگره آمریکا و نهادهایی چون سازمان امنیت و همکاری اروپا و اتحادیه اروپا جریان دارد. اکنون خطر به‌کلی تعطیل شدن دفتر رادیو آزادی در تاجیکستان واقعی‌تر جلوه می‌کند.

وزارت خارجه تاجیکستان در بیانیه‌ای بخش تاجیک رادیوی آزادی را به تبلیغ عقیده‌های افراط‌گرایانه متهم کرد. این وزارتخانه گفت که به آن عده از خبرنگاران این بنگاه که درباره حزب و سازمان‌های ممنوعه مطلب منتشر می‌کنند، پروانه کار نخواهد داد. در این بیانیه گفته شده که رادیوی آزادی به جای نشان دادن واقعیت‌های سیاسی و اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی، مشغول دروغ‌پراکنی یا انتشار خبرهای بی‌پایه است. وزارت خارجه تاجیکستان گفته که رادیوی آزادی در حال تبلیغ "ایدئولوژی‌های افراطی" تشکل‌های ممنوعه حزب نهضت اسلامی و "گروه ۲۴" است. در این بیانیه اشاره شده که یکی از خبرنگاران رادیوی آزادی در گزارشش چند بار نام حزب نهضت اسلامی را آورده است که در تاجیکستان ممنوع است.

رستم حیدرف، معاون پژوهشگاه فلسفه فرهنگستان علوم تاجیکستان (وابسته به دولت) در یک نشست سازمان امنیت و همکاری اروپا درباره آزادی بیان در این کشور گفت که "در سال‌های اخیر خبرنگاران تاجیک رسالت‌شان را فراموش کرده‌اند که گفتن واقعیت است و نه جبهه‌گیری." به گفته او "روزنامه‌نگار مستقل فقط یک رسالت دارد که آن هم معرفت دادن به جامعه است. رسالت او بالا بردن معرفت جامعه است، نه تقسیم کردن جامعه به خودی و بیگانه."

قرار مسدودیت تارنمای akhbor.com (اخبار.کام) هم به دلیل "همکاری و انعکاس فعالیت‌های پیمان ملی تاجیکستان و حزب نهضت اسلامی تاجیکستان که در این کشور ممنوع و تروریستی اعلام شده‌اند" صادر شد. اما میرزای سلیمپور، بنیان‌گذار و سردبیر akhbor.com در شهر پراگ می‌گوید که دلیل اصلی این تصمیم مقام‌های تاجیکستان، بازتاب فساد گسترده و فعالیت‌های غیرمجاز پنهان در صفوف آنهاست؛ از جمله فعالیت‌های بازرگانی نامشروع بستگان رئیس‌جمهور.

بیشتر تحلیلگران و کارشناسان در داخل و خارج از کشور بر این باورند که سرکوب آزادی سخن و چنداندیشی در تاجیکستان از سال ۲۰۱۵ بدین سو شدت گرفته و بی‌رحمانه‌تر شده است.

البته، ظرف ۲۸ سال اخیر که حکومت فعلی بر سر کار است، اوضاع سخن و رسانه در تاجیکستان تعریف چندانی نداشته است. دوران طلایی مطبوعات تاجیک درست پیش از رسیدن این حکومت به قدرت بود. در سال ۱۹۹۳ میلادی، چند ماه پس از استقرار حکومت امامعلی رحمان بود که با یک رأی دادگاه عالی تاجیکستان نشریه‌هایی چون عدالت، چراغ روز، هفت‌گنج، رستاخیز، سخن و ده‌های دیگر بسته شدند و کارمندان‌شان تحت پیگرد قرار گرفتند. در پی فعالیت همین نشریه‌ها بود که در آن دوران، تاجیکستان در ارزیابی‌های بین‌المللی درباره وضعیت آزادی سخن در آسیای میانه جایگاه بالایی داشت.

بیشتر بخوانید:

بعد از آن هم پیکار رسانه‌ها با محدودیت‌ها ادامه داشت که بر اثر آن هفته‌نامه‌های ملت، آزادگان و نگاه پدید آمدند و میدان را برای دیگراندیشان وسیع کردند. اما در پی سرکوب و ممنوعیت احزاب مخالف و ترورویستی نامیدن آنها در سال ۲۰۱۵ همین صداهای اندک دیگراندیش هم فرو خفتند و گروه عظیمی از روزنامه‌نگاران آزاداندیش تاجیکستان به خارج از کشور پناه بردند. اما در خارج هم در امان نیستند.

حمیرا بختیار یکی از این روزنامه‌نگاران است که اکنون در اروپا به سر می‌برد. او در سخنرانی‌اش در یکی از نشست‌های سازمان امنیت و همکاری اروپا از مسئولان این سازمان و جامعه بین‌المللی خواست که دولت تاجیکستان را وادارند تا دست از تهدید و تعقیب خویشاندان این روزنامه‌نگاران خارج‌نشین بردارند. به گفته خانم بختیار، از سال ۲۰۱۴ تا کنون در تاجیکستان ۱۰ رسانه بسته شده و حدود ۵۰ خبرنگار به خارج رفته‌اند.

سازمان گزارشگران بدون مرز در تازه‌ترین گزارش خود درباره آزادی بیان در جهان به تاجیکستان بهای منفی داده است. ژانا کاولیه، رئیس بخش اروپای شرقی و آسیای میانه این سازمان روز ۲۱ آوریل در توضیحاتش درباره تاجیکستان گفت: "در نقشه گزارشگران بدون مرز تاجیکستان با رنگ سیاه مشخص شده است. این بدآن معناست که آزادی رسانه‌های در این کشور در حالت بسیار بد قرار دارد. سال گذشته رنگ آن سرخ بود. از سال ۲۰۱۵ بدین سو این کشور ۴۵ پله پایین‌تر افتاده است. بر اثر فشار حکومت رسانه‌های مستقل مهمی بسته شدند و ده‌ها روزنامه‌نگار مجبور به ترک کشور شدند. مقام‌ها با استفاده از فناوری نوین فشار را افزایش داده‌اند و در مطبوعات، خودسانسوری بسیار رایج است."

اما امروزه که بیمارستان‌های دوشنبه پر از بیماران کووید-۱۹ شده و شمار جان‌باختگان بطور روزافزون بالا می‌رود، طبعأ مقام‌ها در بستن دهان رسانه‌ها و به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی عاجزند. و خبرنگاران هم چاره‌ای جز بازتاب دادن این مشکل ندارند.

از این‌جاست که امید باباخانف، مدیر کل شرکت رسانه‌ای آسیا پلاس گفته است: "عملکرد مقام‌های تاجیکستان در زمینه کووید-۱۹ از دید من بطور جنایت‌آمیزی غیرحرفه‌ای بود."

مقام‌ها مسلمأ با این دیدگاه موافق نیستند. اما آمار رسمی اعلام‌شده و وضعیتی که مردم از نزدیک شاهدش هستند، گویای ادامه پیکار میان حکومت و رسانه‌ها در انعکاس واقعیت‌هاست.