آیا ترکیه بسوی انقلاب رنگی پیش می‌رود؟

راهپیمایی «عدالت» که به ابتکار کمال قلیچ‌‍داراوغلو رهبر حزب جمهوری خلق ترکیه از بیست روز پیش از میدان هلال احمر (قزل آی) آنکارا شروع شد به شصت کیلومتری استانبول رسیده است. در طول چهارصد کیلومتری که از راهپیمایی می‌گذرد علی رغم گرمای سی و پنج تا چهل درجه این روزهای آناتولی، هر لحظه بر شمار راهپیمایان افزوده شده و با آنکه برخی از شهرهای سر راه چون بولو و بویژه ساکاریا به طور سنتی از شهرهای مذهبی و پایگاه رای حزب حاکم عدالت و توسعه محسوب می‌شوند، راهپیمایان در این شهرها نیز، جز برخی خرده اعتراض‌های ملی گرایان اسلامگرا، با روی گشاده مردم و حتی بعضا اجرای موسیقی پیشواز روبرو شده اند تا امروز که که در ازمیت در شصت کیلومتری استانبول و در کرانه دریای مرمره تعدادشان به ده‌ها هزار تن رسیده است.

استاندار قیصریه از بازداشت شش داعشی در شهرهای قیصریه، نوشهر و خواجه علی خبر داده که در حال برنامه ریزی برای حمله به راهپیمایی بوده‌اند. اما پرسش مهمی که فرا روی دولت عدالت و توسعه و مخالفانش قرار دارد، چگونگی ورود این جمعیت به استانبول و ادامه راهپیمایی تا زندان مال تپه و همچنین محل استقرار احتمالی راهپیمایان و برنامه بعدی شان پس از رسیدن به این زندان است. زندان مال تپه محل نگهداری انیس بربراوغلو نماینده مخالف دولت است که به اتهام همکاری با جان دوندار سردبیر سابق روزنامه جمهوریت در افشای ارسال سلاح از جانب سرویس اطلاعاتی ترکیه (میت) به سوریه در پوشش کمک دارویی و غذایی به بیست و پنج سال زندان محکوم شده است.

در طول این بیست روز رجب طیب اردوغان از هیچ فرصتی برای حمله به این راهپیمایی کوتاهی نکرده است و حتی با متهم کردن آقای قلیچ‌داراوغلو به خط گرفتن همزمان از قندیل (مقر فرماندهی حزب کارگران کردستان) و پنسیلوانیا (جایی که فتح‌الله گولن در امریکا زندگی می‌کند) موجبات نگارش متون استهزا آمیز کاربران ترک در شبکه‌های اجتماعی را فراهم ساخته است. بن علی ییلدیریم نخست وزیر نیز در حمله به این راهپیمایی از رئیس جمهور عقب نمانده و با خطاب قرار دادن کمال قلیچ‌داراوغلو، نسبت به اعتراضات شهری همانند آنچه در سال ۲۰۱۳ در پارک گزی استانبول اتفاق افتاد هشدار داده است.

کمال قلیچ‌داراوغلو اما در اظهاراتی از طرح حکومت برای استفاده از ملی گرایان اسلامگرا و محافظه کار برای مقابله با این راهپیمایی خبر داد و گفت دولت می‌خواهد در ورودی استانبول ملی گرایان اسلامگرا را برای مقابله با راهپیمایان بکار گیرد تا بعد با ادعای درگیری میان شهروندان و به مخاطره افتادن نظم اجتماعی از ادامه راهپیمایی جلوگیری به عمل آورد.

بیشتر بخوانید:

اما دلیل واهمه حزب عدالت و توسعه از راهپیمایی عدالت چیست و چرا این حزب از رسیدن جمعیت به استانبول هراسناک است؟ آیا سخن از انقلاب رنگی دیگری در تاریخ معاصر جهان است؟

الگوی انقلاب‌های رنگی اروپای شرقی و قفقاز نزدیک به یک دهه است با وقفه مواجه شده و بر خلاف ادبیات سیاسی دهه قبل دیگر چندان از آن سخن به میان نمی‌آید. با این حال الگوی رفتاری راهپیمایی عدالت بیش از هر چیز از الگوی انقلاب‌های رنگی وام گرفته شده و حامل عناصری چون رهبری فرهمند (کاریزماتیک)، جمعیت و کمیت قابل توجه فزاینده، استفاده وسیع از رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی، نارضایتی عمومی و رفتار خشونت پرهیز است. اما سوال این است که مخالفان چگونه می‌توانند از بستر نارضایتی‌های عمومی فعلی برای گذار آرام به دموکراسی بهره گیرند؟

از چهار سال پیش که دوران طلایی حزب عدالت و توسعه پایان یافت، طبقه «مقاطعه کاران جدید» که از دل بوروکراسی این حزب درآمد و با کمک دولت به صورت طبقه‌ای نوظهور پا به حیات گذاشته، نتوانست نسبت چندانی با خرده صنعت‌گران آناتولی مرکزی برقرار کند که پایگاه اصلی این حزب بوده و در سایه حمایت این حزب خود را جهانی ساخته و تا قلب اقتصاد امریکا نیز پیش رفته بودند. این طبقه سنتی هم از ورود رقیب جدید چندان خشنود نبوده و بر اساس خصایص بورژوازی صنعت‌گر از دولت مقتدر، فربه و بزرگ مالیات بگیر چندان استقبال نمی‌کند. این طبقه اگرچه کماکان به لحاظ سیاسی از الگوی اسلامگرایی محافظه کار پیروی و مطلوبیت خود را در راست میانه جستجو می‌کند اما دیگر رجب طیب اردوغان اقتدارگرا و حامی پرور آنی نیست که بتواند جذابیتی برایش داشته باشد.

بدنه محافظه کار حزب عدالت و توسعه هم که دیگر تمامی آمال خود را در این حزب نمی‌بیند، از تاسیس حزب جدید اسلامگرای معتدلی که بتواند در مقابل اقتدارگرایی آقای اردوغان بایستد و وجهه‌ای محافظه کار و ملی‌گرا هم داشته باشد نا امید شده است.

در حزب حرکت ملی که رهبرش دولت باغچه لی بسرعت بسوی نزدیک شدن به رجب طیب اردوغان رفت نیز جریان مخالفی شکل گرفت اما شرایطی که کودتای سال گذشته در سیاست ترکیه پیش آورد اتحاد باغچه لی-اردوغان را به سویی برد که او بتواند این جریان مخالف را از حزب تصفیه کند.

بدین ترتیب با ریزش محافظه کارانی از هر دو حزب عدالت و توسعه و حرکت ملی، اوضاع برای حزب جمهوری خلق مساعد به نظر می‌رسد که با وجود تاریخی از لاییسم و حتی اسلام ستیزی که پشت سر دارد، برای فرو ریختن دیوار بی‌اعتمادی با بدنه دیندار ریزش کرده از حزب عدالت و توسعه پا پیش نهد. اما چگونه؟

کمال قلیچ‌داراوغلو رهبر حزب جمهوری خلق از سویی گفتار سنتی دین پرهیز حزبش را به گفتاری دیندار یا دستکم گفتاری تبدیل کرده که شعائر دینی را به رسمیت بشناسد و با اعلام اینکه اجازه نخواهد داد دیکتاتور پشت سنگر دین پنهان شود، بازی را از دوگانه دینداران - دین پرهیزان به دوگانه اقتدارگرایان-دموکراسی خواهان بدل ساخته است. از دیگر سوی او سعی کرده است به جای بلوک جمهوری خلق در مقابل اردوغان جبهه "نه" را سامان دهد تا با کمرنگ کردن نام حزبش که برای بدنه دیندار - اعم از راضی و ناراضی از اردوغان - تداعی کننده دوران فشار و ممانعت از مناسک دینی است بتواند بدنه مهم راست میانه را جذب کند، بدنه ای که در حال حاضر چاره‌ای جز این نمی‌بیند که حزبی سوسیال دموکرات نمایندگی‌اش کند.

قدم بعدی را آقای قلیچ‌داراوغلو محکم‌تر برداشته است؛ روز پانزدهم با زندانی شدن انیس بربراوغلو، او باز هم بسوی الگوی رفتار جبهه‌ای حرکت کرد و این بار با رهبری راهپیمایی عدالت از آنکارا تا استانبول بدون حمل هیچگونه نماد حزبی و تنها با پلاکارد عدالت سعی کرد موقعیت خود را به عنوان رهبر تمامیت مخالفان اردوغان تثبیت کند، مخالفانی از جناح چپی که با زندانی شدن رهبرانش با بحران رهبری مواجه است تا راست میانه‌ای که دیگر حزب عدالت و توسعه را نماینده خود نمی‌داند تا راست افراطی ناراضی از دولت باغچه لی.

اکنون کمال قلیچ‌داراوغلو با این طیف گسترده هواداران در نقطه ثقل سیاست ترکیه ایستاده و محوریتی به دست آورده که دقیقا "پاد محور" اردوغان است. دیگر دینداران از او واهمه ندارند و نسبت به او بی‌اعتمادی نیستند، چپ‌ها هم دوستش دارند، کردها کم کم به او اعتماد کرده‌اند، ملی گرایان سکولار او را نمادی از میراث آتاتورک می‌پندارند و ملی گرایان محافظه کار نیز او را تنها گزینه ممکن برای عبور از اردوغان می‌بینند.

حال میدان و گوی در اختیار این رهبر شصت و نه ساله حزب جمهوریه خلق است تا جمعیت میلیونی را که در استانبول پیش‌بینی می‌شود به او ملحق شوند بسوی میدان تقسیم برده، برای رجب طیب اردوغان خطری جدی بیافریند و سنگ بنای اولین انقلاب رنگی خارج از حوزه بلوک شرق سابق را بگذارد.

اما اگر این جمعیت پیش از ورود به استانبول با ممانعت اردوغان مواجه گردد چه؟ قلیچ‌داراوغلو پرچم سرخ با زمینه سفیدش را تا کجا حمل خواهد کرد؟