ایرانیان کتابخوان در نمایشگاه کتاب‌های فارسی در لندن

در حالی که نمایشگاه بین المللی کتاب تهران در حال برگزاری است، ایرانی های مقیم لندن نیز در روزهای جمعه و شنبه (ششم و هفتم مِه)، به دیدار نمایشگاهی رفتند که به همت نشر نوگام و با شرکت هفت ناشر ایرانی خارج از کشور، در لندن برپا شد.

در این نمایشگاه که نخستین گردهمایی ناشران فارسی اروپا در لندن محسوب می شود و با عنوان "نمایشگاه کتاب تهران بدون سانسور" برگزار شد، انتشارات مهری، باران، اچ اند اس میدیا، گردون، ناکجا، ایران آکادمیا و موسسه توانا، تازه ترین کتاب های خود را به تماشا گذاشتند.

هدف نمایشگاه

به گفتۀ ناشران شرکت کننده، کتاب های عرضه شده در این نمایشگاه، آثاری اند که انتشار آنها در داخل ایران با توجه به خط قرمزها و وضعیت ممیزی و سانسور کتاب از طرف وزارت ارشاد، غیرممکن بوده و نویسندگان آنها ترجیح داده اند که این کتاب ها را بدون سانسور در خارج از کشور منتشر کنند.

هادی خوجینیان، مدیر نشر مهری در لندن در مورد هدف از برپایی این نمایشگاه به بی‌بی‌سی فارسی می گوید: "فکر می کنم هدف اصلی نمایشگاه کتاب بدون سانسور لندن در وهلۀ اول گرد هم آوردن ناشران ایرانی مقیم اروپاست که بتوانند برای اولین بار دور هم جمع بشوند و در یک محل آورده‌های فرهنگی‌شان را به نمایش عموم بگذارند. این نمایشگاه می‌تواند شروع خوبی برای نمایشگاه‌های بعدی در سراسر اروپا باشد."

حسین ستاره، ناشر اچ اند اس میدیا در لندن در این مورد می گوید: "ناشران فارسی زبان خارج از کشور، امکان حضور در نمایشگاه کتاب تهران را ندارند و از ارتباط مستقیم با مخاطبان بالقوه خود منع شده اند. به همین دلیل نیاز به امکانی برای حضور ناشران و عرضه فعالیت های آنها در طی سالیان اخیر وجود داشته است که اینک برای نخستین بار به ابتکار نشر نوگام و همزمان با نمایشگاه کتاب تهران در لندن برگزار می شود."

به گفتۀ ناشر اچ اند اس میدیا، تکرار چنین امکانی می تواند مخاطبین بالقوه را با کارنامه ناشران خارج از کشور آشنا کرده و همزمان فرصتی برای بررسی کارنامه سالانه ناشران فراهم آورد.

بیشتر کتاب های عرضه شده در نمایشگاه مربوط به حوزۀ ادبیات داستانی (رمان و مجموعه داستان)، شعر و نمایشنامه بود و جای کتاب هایی در زمینه تاریخ، فلسفه، هنر و علوم اجتماعی به شدت خالی بود.

مسعود مافان، مدیر نشر باران در مورد کتاب های تازه اش در نمایشگاه می گوید: "نشر باران از میان صدها کتابی که منتشر کرده حدود ۵۰ عنوان را برای عرضه و معرفی در نمایشگاه انتخاب کرده بود. علاوه بر این دو برنامه جانبی هم در نمایشگاه برگزار کردیم که بکی معرفی کتاب تازه "اسم شب سیاهکل" نوشته انوش صالحی بود که با حضور این نویسنده برگزار شد و دیگری شعرخوانی و معرفی کتاب تازه هادی خرسندی با عنوان "شعرانه" که با حضور خودشان انجام شد."

نشر مهری نیز با کتاب های تازه اش از جمله کبودان نوشته حسین دولت آبادی، کتاب سنج نوشته رضا اغنمی، پرنده شب با ترجمه گلناز غبرایی و سرگذشت شعر پارسی و رستاخیز ایرانیان نوشته محمود کویر در نمایشگاه شرکت کرده بود.

اچ اند اس میدیا که از معدود ناشران ایرانی است که کتاب هایش را به صورت چاپ سفارشی و آنلاین منتشر می کند، علاوه بر ده شماره از نشریه سینمایی تخصصی "سینما-چشم"، کتاب هایی از نویسندگان ایرانی را که به زبان انگلیسی منتشر کرده، به نمایش گذاشت.

تینوش نظم جو، مدیر نشر ناکجا در پاریس نیز می گوید که با ۲۵۰ عنوان کتاب در زمینه ادبیات در نمایشگاه شرکت کرده که ۷۰ درصد از نویسندگان کتاب هایش ساکن ایران اند و تنها ۳۰ درصد از این کتاب ها متعلق به نویسندگان ایرانی مقیم خارج بوده است.

استقبال ایرانی های کتابخوان لندن

با اینکه ناشران ایرانی خارج از کشور با سد بزرگی مثل ممیزی و سانسور کتاب روبرو نیستند اما آنها نیز همانند ناشران داخلی با بحران مخاطب و کاهش شمار خوانندگان کتاب مواجه اند. با این حال استقبال نسبتا خوب ایرانی های مقیم لندن از این نمایشگاه و رضایت نسبی ناشران از فروش کتاب هایشان در ظرف این دو روز نشان می دهد که هنوز ناشران می توانند روی مخاطب کتاب فارسی در خارج از ایران حساب کنند.

مسعود مافان، مدیر نشر باران در سوئد دراین مورد به بی‌بی‌سی فارسی می گوید که او انتظار این اندازه از استقبال ایرانی های مقیم لندن به ویژه نسل جوان مهاجر ایرانی را نداشته است. به گفتۀ آقای مافان، پرفروش ترین کتاب های او در نمایشگاه متعلق به شهرنوش پارسی پور و داستان های او بوده است.

عباس معروفی، نویسنده و مدیر نشر گردون نیز گفت که او انتظار این حد از استقبال را نداشته است. آقای معروفی گفت که او تنها ناشر ایرانی خارج از کشور است که هر سال در نمایشگاه بین المللی فرانکفورت شرکت می کند، اما شرکت در این نمایشگاه و در کنار ناشران ایرانی دیگر، برای او تجربه تازه ای بوده است.

عرضۀ کتاب فارسی در خارج از کشور

با اینکه شیوه نشر و توزیع کتاب در چند سال اخیر دچار تغییرات و تحولات اساسی شده و بسیاری از ناشران ایرانی خارج از کشور به چاپ سفارشی (آن دیماند)، نشر الکترونیکی (ئی بوک) کتاب ها و توزیع کتاب از طریق وب سایت هایی مثل آمازون روی آورده اند، با این حال هنوز هستند کسانی که کتاب های فارسی را در دنیای خارج از اینترنت و در مکان هایی مثل کتابفروشی ها جستجو می کنند.

اما واقعیت این است که در سال های اخیر همۀ کتابفروشی های فارسی شهری مثل لندن تعطیل شده و جز پاره ای از بقالی ها و سوپرمارکت های ایرانی که کتاب های فارسی را در قفسه ای در کنار موادغذایی می فروشند، دیگر جای مستقلی برای عرضۀ کتاب فارسی در این شهر وجود ندارد. در چنین شرایطی، برگزاری نمایشگاه کتاب لندن، اهمیت ویژه ای پیدا می کند.

هادی خونیجیان، مدیر نشر مهری در این مورد می گوید: "شیوه‌های جدید بازاریابی و توزیع کتاب اتفاق خوبی است که افتاده و اکثر ناشران ایرانی داخل اروپا کم و بیش در این مسیر کار می‌کنند. سیستم آند دی‌مند و انتشار کتاب به صورت ای بوک، کارایی خوبی دارد ولی اجازه بدهید صادقانه بگویم که هنوز خواننده ایرانی دلش می‌خواهد کتاب را در دست بگیرد و بخواند، بو کند و لذت در دست گرفتن کتاب را بچشد."

اما به گفته حسین ستاره، تجربه پنج سال فعالیت نشر اچ‌ اند ‌اس میدیا که بر نشر چاپ سفارشی و آنلاین متمرکز است، نشانگر این است که گرایش مخاطبان به تهیه کتاب از این طریق در حال افزایش است و می تواند بخشی از چرخه تولید و فروش باشد.

رابطۀ نسل جوان ایرانیان مهاجر با کتاب فارسی

اغلب ناشران شرکت کننده در نمایشگاه بر این باورند که نسل های جوان ایرانی خارج از کشور که درصد مهمی از جمعیت ایرانیان خارج را تشکیل می دهند، به خاطر ناآشنایی با زبان فارسی، نمی توانند مخاطب کتاب های فارسی باشند. به اعتقاد ناشر اچ اند اس میدیا، نیاز مخاطبان خارج از کشور با توجه به مدت زمان مهاجرت آنان، بیشتر بر موضوعات نوستالژی (شامل تاریخ و جامعه) و ادبیات (شامل داستان و رمان) متمرکز است، هرچند که نسل دوم و سوم مهاجران به دلیل عدم آشنایی مناسب با زبان و خط فارسی، علاقه ای به محتوای تولید شده در صنعت نشر ندارد.

تردیدی نیست که اینترنت و گسترش شبکه های اجتماعی مثل فیس بوک، تلگرام و اینستاگرام، نقش مهمی در جدایی مردم به ویژه نسل جوان از کتاب داشته است و این تنها مربوط به ایران و ایرانی ها نیست بلکه معضلی جهانی است اما به گفتۀ برخی از ناشران، تاثیر منفی آن بر صنعت نشر فارسی خارج از کشور دوچندان بوده است.

تینوش نظم جو، مدیر نشر ناکجا، در این مورد می گوید: "ما اول فکر می کردیم ایرانی های جوانی که تازه از ایران بیرون آمدند آنهایی هستند که خیلی کتاب می خوانند اما متاسفانه واقعیت چیز دیگری است. به گفتۀ این ناشر، رابطۀ اکثر ایرانی ها در خارج از ایران با کتاب قطع شده است."

به گفتۀ مسعود مافان، کتابخوانان فارسی زبان خارج از کشور، امکان مطالعه کتاب به زبان های دیگر را نیز در اینجا دارند و این نکته، ارزیابی سطح کتابخوانی ایرانیان خارج از کشور را کمی متفاوت می کند. به اعتقاد او، "مخاطب کتاب در خارج، کمی هدفمندتر دنبال کتاب هایی می گردد که به شکلی پاسخگوی نیازهای ذهنی او نیز باشد. کند و کاو در حوزه تاریخ و نقد فرهنگی و نقد فرهنگ دینی در خارج کشور مخاطبان ویژه ای دارد."

گران بودن قیمت کتاب

برخی از بازدیدکنندگان از گرانی و قیمت بالای کتاب های ارائه شده در نمایشگاه، شکایت می کردند. یکی از آنها که کتابی را به قیمت ۲۰ پوند در نمایشگاه خریده بود، می گفت، قیمت کتاب های فارسی در خارج از کشور نسبت به کتاب های انگلیسی خیلی بالاست و این باعث می شود که مردم به سراغ این کتاب ها نروند.

هادی خوجینیان در موافقت با نظر این خواننده می گوید: "قیمت چاپ و نشر کتاب در خارج از کشور نسبت به داخل ایران بالاست و این فاکتور، یکی از عواملی است که خواننده ایرانی داخل اروپا کمتر کتاب می‌خرد ولی با چاپ ارزان‌تر کتاب و توزیع درست آن، می توان خواننده ایرانی را جذب کرد."

اما تینوش نظم جو، در پاسخ به اعتراض این دسته از خوانندگان می گوید که ناشر فارسی مجبور است قیمت کتاب را بالاتر ببرد چون کتاب ها خواننده ندارد و اگر تعداد خوانندگان بیشتر شوند، قیمت کتاب به تبع آن پایین می آید.

آقای مافان٬ مدیر نشر باران نیز در این مورد می گوید: " تولید کتاب کاغذی با تیراژ پایین برای ناشر، گرانتر از کتاب هایی است که در هزاران نسخه منتشر می شود. در نتیجه این تفاوت قیمت گاهی به چشم می خورد اما باز این تفاوت چندان زیاد نیست."

برنامه های جنبی نمایشگاه

یکی از برنامه های جنبی نمایشگاه، سخنرانی هایی بود که پیرامون تجربه های مختلف نویسندگان از نشر کتاب در خارج از کشور انجام شد. در همین زمینه، علاوه بر حسین دولت آبادی و هادی خرسندی که به معرفی کتاب های تازه منتشر شده خود در نمایشگاه پرداختند، لطفعلی خنجی، روزنامه نگار و مترجم سرشناس نیز در سخنرانی خود با عنوان "چگونه فرهنگ فارسی را به زبان دیگران ترجمه کنیم؟" در مورد تجربه های خود در ترجمه آثار ادبی فارسی به زبان انگلیسی سخن گفت.

رضا اغنمی، داستان نویس و منتقد ادبی ساکن لندن نیز دربارۀ نقد کتاب در خارج از کشور سخنرانی کرد.

____________________________________________________________________________