نمایشگاه کتاب فرانکفورت در بود و نبود ایران

شصت و هفتمین نمایشگاه کتاب فرانکفورت از امروز (چهارشنبه، ۲۲ مهر) به مدت شش روز میزبان بیش از یک صد و پنجاه کشور جهان به جز ایران است. ایران غرفه‌های بزرگی را در این نمایشگاه اجاره کرد اما در آن شرکت نمی‌کند.

در پی دعوت از سلمان رشدی برای انجام سخنرانی در آغاز نمایشگاه کتاب فرانکفورت، وزارت ارشاد ایران اعلام کرد که این نمایشگاه راتحریم می‌کند.

نشست خبری این نمایشگاه یک روز پیش از افتتاحیه تحت شرایط شدید امنیتی با سخنرانی سلمان رشدی برگزار شد.

رشدی در سخنرانی خود با موضوع آزادی بیان گفت: "همیشه فکر کرده‌ام که نباید نیازی داشته باشیم که درباره آزادی بیان در غرب بحث کنیم. آزادی بیان باید مانند هوا باشد که بتوانیم تنفس کنیم."

او گفت: "نشر، این صنعت بزرگ، به نوعی نمادی از چیزی است که می‌خواهیم درباره آن صحبت کنیم. تجسمی از آزادی بیان است. زیرا آزادی بیان چیزی است که در تمام کتاب‌هایی که اینجا می‌خواهیم درباره‌شان حرف بزنیم، بازتاب یافته است."

ایران و نمایشگاه

"نمایشگاه کتاب فرانکفورت محلی برای مبادله‌ کپی رایت میان ناشران و فروش حق نشر کتاب‌ها است و همه‌ ناشران جهان صرف نظر از دولت‌ها می‌توانند در این نمایشگاه شرکت کنند."

این را علی جعفریه، مدیر نشر ثالث در تهران می‌گوید که خود دو دوره به این نمایشگاه جهانی کتاب رفته است.

"حضور ناشران ایرانی در نمایشگاه کتاب فرانکفورت در مقایسه هزینه‌ای که برای اجاره هر متر غرفه باید پرداخت در مقایسه کپی رایتی که به فروش می‌رسد، اقتصادی و به صرفه نیست، ولی ناشرانی که به فکر حضور جهانی هستند، هزینه‌های شرکت در این نمایشگاه را می‌پردازند و در آن حضور می‌یابند".

آقای جعفریه به بی‌بی‌سی فارسی می‌گوید که او برای شرکت در نمایشگاه کتاب فرانکفورت امسال به آلمان نمی‌رود "هم دولت و هم اتحادیه ناشران و کتاب فروشان تهران این نمایشگاه را تحریم کرده‌اند؛ یک جایی که هم دولت و هم اتحادیه که ما نیز عضوی از آن هستیم، تحریم می‌کند را ما شرکت نمی‌کنیم" .

نخستین دوره حضور ایران در نمایشگاه کتاب فرانکفورت پس از انقلاب در سال ۱۳۶۶ بود. پیش از انقلاب ناشران ایرانی حضوری پررنگ در نمایشگاه کتاب فرانکفورت داشتند.

از ناشران پیشگاه ایرانی که در این نمایشگاه حضور می‌یافتند، عبدالرحیم(تقی) جعفری و انتشارات امیرکبیر او بودند.

اما پس از انقلاب اما تعداد غرفه‌های اندکی به ایران اختصاص داده می‌شد و آن غرفه‌ها در سالن کشورها قرار نداشت و در جای دور افتاده‌ای از این نمایشگاه جا گرفته بود.

دوره‌ دومی که ناشرانی از ایران می‌خواستند در این نمایشگاه شرکت کنند سال ۱۳۶۸ بود که این رویداد چندی پس از صدور فتوای قتل سلمان رشدی نویسنده بریتانیایی ار سوی آیت الله خمینی که در پی آن ایران نتوانست در فرانکفورت حضور یابد. تا این‌که در سال ۱۹۹۰ مسئولان نمایشگاه فرانکفورت به ایران آمدند و با وزارت ارشاد رایزنی‌هایی داشتند و قرار شد ایران در آن نمایشگاه ۹ غرفه داشته باشد.

پررنگ‌ترین دوره‌ حضور ایران در این نمایشگاه در شصت و یکمین دوره این نمایشگاه بود که با ۱۵۰۰ عنوان کتاب ایرانی به این نمایشگاه رفتند. در دوره هشت ساله‌ وزارت ارشاد محمد حسین صفارهرندی و محمد حسینی، ایران حضور بسیار ضعیف و کم رنگی از نظر تعداد کتاب‌های شرکت کننده در نمایشگاه را داشتند.

آشفتگی و بی برنامگی ایران در فرانکفورت

حضور ایران در نمایشگاه‌های گذشته کتاب فرانکفورت همواره باپرسش‌ها و چالش‌های بسیاری همراه بوده است.

در یک مورد دیگر ایرانی‌های بازدید کننده از غرفه‌ ایران به شدت انتقاد کرده بودند. در به نوشته‌ خبرگزاری مهر غرفه‌ی ایران در سال ۱۳۹۰ با وجود پرداخت هزینه‌ی زیاد از سوی وزارت ارشاد، در سه روز نخست آغاز نمایشگاه خالی بود.

فریده خلعتبری مدیر نشر شباویز که دوره‌های متعددی در این نمایشگاه شرکت کرده‌ است سال ۱۳۹۱ در گفتگویی با خبرگزاری ایلنا در انتقاد از غرفه‌ ایران گفت: "یکی از انتقاداتی که به غرفه‌ ایران وارد می‌شود، عدم اشراف مسئولان غرفه به متن کتاب‌هاست. زیرا ناشران خارجی در قرارهاشان سوال‌های مختلفی را عنوان می‌کنند و مسوولان چون ناشر کتاب‌های مورد نظر نیستند، قطعا اطلاعات کاملی از آن‌ها ندارند. بنابراین اصل این نوع شرکت در نمایشگاه خارجی، خود زیر سوال است زیرا کتاب باید توسط ناشر و کارشناسان مشرف به کتاب معرفی شود."

"گویا برخی از غرفه‌های ایرانی مثل کانون، از دانشجویان مقیم برای غرفه‌داری استفاده می‌کنند. این اتفاق بدی نیست اما طبیعتا دانشجویان مقیم مثلا آلمان، شناختی از کتاب‌ها ندارند و در آن مدت کوتاه نیز کسب این آگاهی امکان‌پذیر نیست".

حضور ناشران دولتی و وابسته به نهادهای نظامی در دوره‌های گذشته در غرفه‌ ایران در بسیاری موارد موجب دلسردی بازدیدکننده‌های ایرانی را فراهم کرده که برای آگاهی از تازه‌های نشر ایران به این نمایشکاه می‌رفتند.

انتشارات آستان قدس رضوی، مرکز نشر آثار دفاع مقدس، نشر صریر، روایت فتح، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، نشر و حفظ آثار آیت الله خامنه‌ای و مانند آن، در کنار حضور گاه و بی‌گاه ناشران مستقل و غیر دولتی در فرانکفورت حضور می‌یابند.

همچنین در سال‌های گذشته بر اساس گزارش خبرگزاری مهر در دو مورد غرفه‌ ایران برای تک فروشی کتاب‌های از ایران آمده تذکر دریافت کرده بود. فروش نسخه‌های عرضه شده در نمایشگاه از سوی غرفه‌ ایران عرفی است که در همه‌ دوره‌های پیشین وجود داشته است.

نمایشگاه کتاب فرانکفورت جایی برای فروش کپی رایت

از دیگر مشکلات ایران برای شرکت در این نمایشگاه می‌توان به امضا نکردن پیمان جهانی حق نشر مشهور به پیمان مادرید اشاره کرد. رئیس نمایشگاه جهانی کتاب فرانکفورت دلیل این که چرا تاکنون کشور ایران به عنوان میهمان به نمایشگاه کتاب فرانکفورت دعوت نشده است را امضا نکردن پیمان کپی رات از سوی ایران دانست.

اگرچه سابقه‌ قتل‌های زنجیره‌ای نویسندگان ایران و صدور حکم قتل سلمان رشدی در کنار سانسور کتاب در ایران شاید از دیگر دلایلی باشد که در شصت و هفت سال گذشته ایران میهمان رسمی نمایشگاه کتاب فرانکفورت نشده است.

علیرضا رییس‌دانایی، مدیر انتشارات نگاه معتقد است: "زمانی که ما عضو قانون کپی‌رایت نیستیم و کتاب‌های کشورها و زبان‌های دیگر را بدون اجازه و رعایت قانون کپی‌رایت ترجمه می‌کنیم دیگر چه جایگاهی می‌توانیم در نمایشگاه‌های بین‌المللی داشته باشیم. کتاب‌های ما در نمایشگاه‌های خارجی مخاطب خاصی ندارد."

وی به ایلنا می‌گوید: "در این نمایشگاه‌ها اتفاق خاصی نمی‌افتد به همین دلیل کتاب‌های انتشارات نگاه را برای نمایش در نمایشگاه کتاب فرانکفورت معرفی نکرده‌ایم. در نمایشگاه سر ناشران شلوغ است و قرارداد می‌بندند. چه کسی حاضر است که بیاید و کتاب‌های ما را بخرد؟ چند نفر می‌آیند و برای ترجمه‌ی کتاب‌های ما اقدام می‌کنند؟"

امیر حسین‌زاد‌گان، مدیر انتشارات ققنوس نیز در گفتگوی دیگری با همین خبرگزاری درباره‌ نمایشگاه کتاب فرانکفورت می‌گوید: "این نمایشگاه محلی است برای دیدار ناشران و قرار و مدار برای چاپ آثار یکدیگر، اما تا زمانی که ما قانون کپی رایت نداریم، جایی در این بین نخواهیم داشت و ناشران دیگر، ما را در بین خود نمی‌پذیرند."

آقای جعفریه نیز می‌گوید: "ما در نمایشگاه کتاب فرانکفورت تا به حال کپی رایت کتاب‌هایمان را نفروخته‌ایم. ما در نشر ثالث تا امروز کپی رایت سه عنوان از کتاب‌هایمان را فروخته‌ایم و در مقابل حق نشر فارسی ۲۰ عنوان کتاب خارجی را برای نشر ثالث و در ایران خریداری کرده‌ایم.:

جعفریه در پاسخ به این پرسش که با توجه به رکود در نشر ایران و مشکلات اقتصادی که ناشران ایرانی با آن درگیر هستند، خرید حق نشر کتاب خارجی، چه هزینه‌ای را به ناشر تحمیل می‌کند، گفت: "نه! اتفاقا این مبلغ زیاد نیست. ما هفته‌ پیش از یک ناشر آلمانی خاطرات و زندگی آلبر کامو را به مبلغ دویست یورو خریدیم و این با توجه به دیگر هزینه‌های چاپ و نشر کتاب در ایران زیاد نیست. ناشران خارجی هم شرایط ناشران ایرانی را می‌دانند و دوست دارند که وارد بازار کتاب ایران شوند و به هر رو کمک می‌کنند و مبلغ را اگر بالا هم باشد پایین می‌آورند."

آقای جعفریه پیوستن ایران به پیمان کپی رایت را به نفع نشر ایران می‌داند و تاکید می‌کند که این داد و ستدی است که همه‌ی دنیا به آن پیوسته‌اند و ایران نیز باید به آن بپیوندد. در سال‌های گذشته مشکلاتی وجود داشت، ازجمله همین تحریم‌ها، حالا که تحریم‌ها برداشته شده باید ناشران ایرانی هم به کپی رایت احترام بگذارند.