موج آرام حذف نوازندگان زن در کنسرت‌های موسیقی

بعد از ممانعت از حضور بانوان در ورزشگاه‌ها، بخشنامه شهرداری تهران درباره تفکیک اتاق‌های زنان و مردان کارمند در ادارات زیر نظر این نهاد، و پس از بالا گرفتن زمزمه‌ها درباره تفکیک جنسیتی در برخی از ادارات و نهادهای دیگر و حتی میان تماشاگران سینما و کنسرت‌های موسیقی، خبرها از کنار گذاشتن نوازندگان زن از کنسرت‌های موسیقی حکایت می‌کند.

پیش از این، اینجا و آنجا در برخی از کنسرت‌ها از حضور بانوان نوازنده در کنار آقایان جلوگیری به عمل می آمد. اما به نظر می‌رسید که در یک سال اخیر روند چنین کاری کند شده باشد.

پیش‌بینی می‌شد با برآمدن دولت حسن روحانی سیاست‌های وزارت ارشاد در حیطه‌های مختلف هنری تغییر کند و این مشکل برطرف شده باشد.

اما انتقاد حسین علیزاده، نوازنده و آهنگساز نامی، به این مساله نشان داد که مرحله‌ای تازه از فشار بر فعالیت‌های هنری زنان در حوزه موسیقی آغاز شده است. فشارهایی که از چند ماه قبل شروع شده بود و به تازگی اخبار آن در رسانه‌ها انعکاس یافته است.

حسین علیزاده، که تور کنسرتش با گروه 'هم‌آوایان' را در ایران برگزار می‌کند، اشاره طعنه‌آمیزی به تبدیل نام گروه به 'هم آقایان' کرده است. سایت‌های ایرانی از قول او نوشته‌اند: "در گذشته، خانم‌ها تنها در چند شهر اجازه حضور بر روی صحنه را نداشتند. اما در حال حاضر تقریبا همه شهر‌ها دارند هماهنگ می‌شوند که در گروه نوازنده خانم نباشد."

او در کنسرت اخیرش در گرگان با این مساله روبرو شد و اشاره کرد: "این رویکرد در طول زمان، منجر به حذف زنان از عرصه موسیقی می‌شود."

پیشگامان جلوگیری از اجرای زنان

در سال‌های اخیر بارها برای کنار گذاشتن زنان از صحنه اجرای موسیقی تلاش‌هایی شده است. برای نمونه در شهر اصفهان و بنا به گفته مدیر کل ارشاد این استان، ده سالی است که این رویه جریان دارد.

یکی از پر سر و صداترین اتفاقات در این زمینه به اجرای کنسرت گروه همنوازان حصار، به خوانندگی همایون شجریان و آهنگسازی علی قمصری، بازمی‌گردد.

این کنسرت قرار بود روزهای ششم و هفتم اسفند ماه سال ۱۳۸۸ در سالن اجتماعات باشگاه تراکتورسازی تبریز برگزار شود که با دخالت مدیر کل ارشاد اسلامی این شهر از برگزاری کنسرت جلوگیری به عمل آمد.

مسئولان کنسرت دلیل لغو کنسرت را برگزاری آن در سالنی با ظرفیت بالای دو هزار نفر و نبود امکانات برای کنترل جمعیت عنوان کردند، اما در همان ایام نامه‌ای از سوی همایون شجریان منتشر شد که در‌آن تاکید شده بود: "در آخرین روزهای تمرین با مخالفت اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجان شرقی مبنی بر حضور دو نوازنده زن در گروه همنوازان حصار مواجه شدیم به طوری که عنوان گردید چنانچه خانمها حذف و یا جایگزین گردند مجوز این کنسرت بلافاصله صادر خواهد شد و دیگر مشکلی وجود نخواهد داشت."

دو نوازنده‌ای که حضور آنها در این کنسرت مسئله‌ساز شد، نگارخارکن(نوازنده کمانچه آلتو) و نوشین پاسدار(نوازنده عود) بودند.

شرط یادشده از سوی گروه پذیرفته‌ نشد و کنسرت هم به رغم داشتن مجوز‌های لازم از سوی مرکز موسیقی ارشاد و فروش بلیت، برگزار نشد.

بهمن ماه سال ۱۳۹۲ نیز خبرگزاری ایرنا از برگزار نشدن کنسرت گروه موسیقی"سپید و سیاه" به خوانندگی وحید تاج خبر داد که قرار بود ۱۷ و ۱۸ بهمن در شهر دزفول برگزار شود.

محمدعلی قاضی دزفولی، امام جمعه دزفول، ضمن اشاره به رعایت آنچه که او "شان، جایگاه و حساسیت مردم و علماء و شخصیت‌های مذهبی استان" نامید و تاکید بر بی‌اشکال بودن برگزاری کنسرت موسیقی در دزفول گفت: "در برگزاری کنسرت نباید از نوازندگان زن استفاده شود."

دو خواننده شناخته شده کشور نیز که در شهر اصفهان اجرای برنامه داشتند، برای اجرای موسیقی مجبور به حذف زنان نوازنده از گروهشان شدند. به نوشته ایسنا، علیرضا قربانی که بهارگذشته برای کنسرتی خیریه به اصفهان رفته بود، شش نوازنده زن گروه را حذف کرد و سالار عقیلی نیز سال گذشته برای کنسرتی در این شهر مجبور به حذف زنان نوازنده شد. بر اساس گزارش روزنامه شرق سالار عقیلی که با گروه قمر به اصفهان رفته بود در توضیح این کار گفت: "ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻢ ﮔﺮوھﻢ را ﮐﺎﻣﻞ در اﺧﺘﯿﺎر داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﻢ. ﺑﻪ ﻣﻦ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪ ﮐﻪ ﺑﺎﻧﻮان نمی‌توانند در اصفهان روی ﺳﻦ، ﺑﻨﻮازﻧﺪ."

گسترش ممنوعیت‌ها با قانونی نانوشته

اوایل شهریورماه خبرگزاری ایسکانیوز با نقل قول از چند تهیه کننده که نامشان در خبر یاد شده نیامد به ممنوعیت حضور نوازندگان زن در ۱۳ شهر اشاره کردو نوشت: "بر‌اساس یک‌ قانون نانوشته حضور زنان نوازنده در اجرای زنده موسیقی در بعضی شهرها از قبیل اصفهان، تبریز، ارومیه، زنجان، گرگان، تمامی شهرهای استان خراسان، برخی از شهرهای خوزستان و... ممنوع است و گروه‌های موسیقی اجازه استفاده از هیچ نوازنده زن یا همخوان زنی را در گروه ندارند."

آقای علیزاده در همان نشست از دو نهاد خانه موسیقی و دفتر موسیقی ارشاد خواسته بود نسبت به این مسئله واکنش نشان دهند.

خانه موسیقی تا کنون نسبت به این مسئله واکنشی نشان نداده است،‌اگرچه مشخص نیست چرا آقای علیزاده به عنوان یکی از اعضای ارشد و دبیر شورای عالی خانه موسیقی منتظر است دیگر اعضای خانه در این زمینه تصمیم بگیرند و خود به طرح این مسئله در شورای عالی این نهاد اقدام نمی‌کند؟

نهادی که مهرماه گذشته و بر اثر اظهار نظر دیگر عضو ارشدش(داریوش پیرنیاکان) در دفاع از تکخوانی زنان، تحت فشار محافل منتقد دولت و وزارت ارشاد بود.

در مقابل اما دفتر امور موسیقی نسبت به این مسئله واکنش نشان داد.

پیروز ارجمندکه بالاترین مقام دولتی موسیقی به شمار می‌رود، در گفت وگویی روز سه شنبه(۱۱ شهریور) خود با روزنامه شرق ضمن اشاره به "بی‌خبری دفتر امور موسیقی ارشاد از وجود چنین قانون نانوشته‌ای" اصل موضوع در چند شهر ایران از جمله اصفهان را تایید کرد و گفت: "این نوع تفکیک جنسیتی و مستثنا‌کردن زنان، با سیاست‌های وزارت ارشاد منافات دارد و اگر در شهرستان‌ها زنان برای حضور روی سن مشکل دارند، مربوط به دیدگاه وزارت ارشاد نیست بلکه در ارتباط با نهادهای دیگر است."

او اشاره‌ای به نام نهادهای دیگر نکرد اما گفت "به دنبال شنیدن سخنان آنهاست" تا "بداند بر اساس کدام مستندات جلوی شرکت زنان در گروه‌های موسیقی گرفته می‌شود."

به گفته آقای ارجمند "مسئولان زیر نظر او رایزنی‌هایی با چند شهرستان را آغاز و به توافقاتی رسیده‌اند" و خود او نیز" قرار است سفری به اصفهان داشته باشد برای شنیدن دیدگاه‌های مسولان استان در این زمینه." این اتفاقات در حالی رخ می‌دهد که به نظر نمی‌رسد قانون و بخشنامه‌ جدید و یا قدیمی از سوی نهادها و ارگان‌های دولتی یا نهاد قضایی در این زمینه وجود داشته باشد که بتوان با استناد به آنها حکم به عدم اجرای بانوان نوازنده داد.

بر اساس قوانین موجود اگر مشخص شود که ارگانی فشارهایی این چنینی را خلاف قانون وارد می‌کند، می‌توان با شکایت به دیوان عدالت اداری نسبت به مجازات آن ارگان‌ها اقدام کرد، اما طبیعی است که هزینه‌های این کار چه برای افراد و یا نهادهایی چون خانه موسیقی و دفتر امور موسیقی وزارت ارشاد، بسیار زیاد است و آنها ترجیح می‌دهند به سیاق سابق با لابی و رایزنی با افراد و گروه‌های فشار در شهرستان‌ها مشکلات را حل کنند.

بی‌نظمی و اعمال سلیقه به جای قانون سبب شده است تا برخی هنرمندان هرج و مرج موجود در این زمینه را با وضعیت بلاتکلیف موسیقی در سال‌های اول بعد از انقلاب مقایسه کنند. به گفته حسین علیزاده "هرج و مرجی که ما در اوایل انقلاب، آن زمان که هنوز قانون اساسی‌ای وجود نداشت، تجربه کرده‌ایم، دوباره دارد، تکرار می‌شود و نمی‌دانم چه راهکاری برای برطرف شدن این هرج و مرج‌ها وجود دارد."