متولد اوین؛ 'راست است مجبور بودی با چشم بند زایمان کنی؟'

مستند "متولد اوین"، ساخته‌ مریم زارع، بازیگر ایرانی‌تبار آلمانی، به معتبرترین جشنواره‌ جهانی فیلم زنان در اروپا، فستیوال بین‌المللی فیلم زنان سینماگر دورتموند/کلن که امسال سی و ششمین دوره‌ خود را برگزار می‌کند راه یافته است.

"متولد اوین"، نخستین نمایش خود را در شصت و نهمین دوره‌ فستیوال بین‌المللی برلین (برلیناله) ۲۰۱۹ تجربه کرد و جایزه‌ ویژه‌ بخش "چشم‌اندازهای فیلم آلمان" را نیز از آن خود ساخت.

خاطرات همه تلخ

مریم زارع در فیلم "متولد اوین" می‌کوشد به چند و چون تولد خود در سی و شش سال پیش در زندان اوین تهران پی ببرد. این مستند همزمان کاوشی است کنجکاوی‌برانگیز در جهان تاریک پیش از تولد سینماگر در زندان اوین در سال‌های دهه شصت. در این سال‌ها مادر مریم، نرگس، که باردار بوده به اتهام فعالیت گروه های مخالف‌ علیه حکومت نوپای جمهوری اسلامی دستگیر می‌شود و پس از چند ماه اولین دختر خود را در زندان به دنیا می‌آورد.

این دختر که در دو سالگی به آلمان مهاجرت کرده و از رویارویی با واقعیت‌ها، هرچند آزاردهنده و دردناک نمی‌هراسد، در همه‌ صحنه‌های فیلم یا حضور دارد یا خارج از صحنه، رخداده‌ها را با لحنی طنزآلود شرح می‌دهد و تأویل می‌کند. از طریق همین صدای خارج از صحنه، تماشاگر با پرسش هستی شناسانه‌ او که کیست و از کجا آمده آشنا می‌شود و درمی‌یابد که مادرش به دلایلی ناروشن از دادن پاسخ روشن به او سرباز می‌زند.

از این رو برای مریم که تا آن هنگام جلسات بی‌شماری را با روانکاوان و روانشناسان بی‌نتیجه پشت سر گذاشته، چاره‌ای جز سفر به چهار گوشه‌ جهان باقی نمی‌ماند تا با دوستان و همبندان مادر، همچنین کنشگران سیاسیِ آن زمان و فعالان کنونی گفت‌وگو کند و خود پاسخی را که از او دریغ شده، بیابد.

مریم زارع که ابتدا در ۱۲ سالگی و به‌طور تصادفی از تولد خود در زندان با خبر شده، تا پیش از ساختن فیلم از طرح این موضوع در خانواده واهمه داشته است. به گفته‌ کارگردان "فقط ترس از پرسیدن نبود، این هم بود که وقتی آدم به واقعیت هولناک آن‌چه بر سر پدر و مادرش آمده، پی می‌برد، آیا بعدا می‌تواند با این آگاهی زندگی کند."

یکی دیگر از دلایلی که زارع را از طرح سئوال در این باره بازمی‌داشته، "ترس از ناراحت کردن آن‌ها در اثر یادآوری خاطرات تلخ" بوده‌ است.

به گفته این بازیگر تئاتر و سینمای آلمان، "این برخورد تا زمانی که مسئله‌ سرکوب نیاز دانستن حقیقت، در حیطه‌ شخصی باقی بماند، می‌تواند شیوه‌ای برای نادیده‌گرفتن آگاهانه‌ تجربه‌های عذاب‌آور به منظور ادامه‌ حیات، تلقی شود." ولی اگر ابعادی فراتر از آن به خود بگیرد و "بُعدی جمعی کسب کند، آن‌ وقت به محدوده‌ی مسئولیت سیاسی و اجتماعی وارد می‌شود."

سوال های بی پاسخ

بر اساس همین تفسیر، جستجوی شخصی مریم که کشش و انرژی احساسی فیلم از آن مایه‌ می‌گیرد،‌ در میانه‌ راه ابعادی گسترده‌تر می‌یابد و به تلاش برای "شکستن سکوت نسلی که در زندان به دنیا آمده"، تبدیل می‌شود. به این ترتیب کاوشی که در دنیای درونی شخصیت فیلم با استفاده از نمادهای هستی‌بخش خاک و آب و هوا و آتش در مسیری عاطفی آغاز شده بود، به دنیای سطحی بیرون نقب می‌زند و به افشاگری در باره‌ چگونگی اعمال حاکمیت جمهوری اسلامی در روزهای اول انقلاب و رویدادهای سیاسی پس از آن می‌پردازد.

"راست است که مجبور بودی با چشم‌بند زایمان کنی و وقتی متولد شدم من را ندیدی؟ سوالی که مانند سوال های دیگر مریم پاسخی ندارد. تنها مادر/نرگس است که از ابتدا تا پایان فیلم بر موضع خود پا می‌فشارد و از شرح ماجراهایی که بر او و فرزندش گذشته، سرباز می‌زند.

او سرانجام با این استدلال که در زندگی روشن و موفق کنونی مریم و نرگس، جایی برای مرور بر گذشته‌ تاریک و عذاب‌آور آن‌ها نیست، دختر را از ادامه‌ جستجو که چندان موفقیت‌آمیز هم نبوده،‌ برحذر می‌دارد.

صحنه ای که نرگس در آن بی‌اختیار به گریه می‌افتد، یکی از مؤثرترین نماهای فیلم است: او در این حال نه به عنوان مادر مریم و نه به عنوان مبارز مصمم پیشین سخن می‌گوید، بلکه به عنوان زنی که قادر و حاضر نیست زخم‌ها و کبودی‌های التیام‌نیافته‌‌ روح خود را در برابر دوربین به تماشا بگذارد؛ جراحت‌ها و کوفتگی‌هایی که در اثر شکنجه‌های دردناک همراه با تحقیر زندانبانان ابدی و ماندگار شده اند.

به‌نظر می‌رسد مریم در جریان تهیه‌ فیلم که ۴ سال به‌طول انجامیده، به‌خوبی توانسته‌ است با واقعیت‌های تلخ گذشته‌ خود کنار بیایید. او در پایان فیلم به مادرش که همچنان سکوت خود را حفظ کرده، می‌گوید: "باشه. قبول. اوکی. برای من اوکیه".

خانم زارع به این سئوال که آیا رسیدن به مرحله‌ رضایت، هدف تهیه‌ این فیلم بوده یا "اوکی بودنش" تنها تاثیر جانبی آن است، پاسخ می‌دهد: "در این فیلم به عنوان کارگردان برایم مهم بود احساسات فردی را القا کنم که در بحبوحه‌ نبردی خانوادگی و اجتماعی خودش را نشان می‌دهد و با آن‌چه که تمام مدت آگاهانه تلاش کرده از حیطه‌ خودآگاهش دور کند، روبرو می‌شود. جستجوی شخصی من در فیلم، کمکم کرد نشان بدهم که وقتی آدم با پستی و جنایت روبرو می‌شود، چه بهای گزافی باید بپردازد. شاید بعد حتی موفق شود با خوش‌بینی به زندگی خود ادامه دهد."

"متولد اوین"، مستندی است که زبان زنان قربانیان نسل اول را از توصیف ابعاد آن‌ها قاصر کرده و نسل دومی‌ها در تلاش یافتن پاسخی، همچنان باید چهار گوشه‌ جهان بیرون و درون خود را طی طریق کنند.

فستیوال بین‌المللی فیلم زنان سینماگر دورتموند/کلن از ۹ تا ۱۴ آوریل برگزار می‌شود. "متولد اوین" در آخرین روز این جشنواره در دورتموند به نمایش در می آید.

بیشتر بخوانید:

گلرو، نوزاد 'مفقود شده' در اوین کجاست؟

خاطرات کودکان زندانیان سیاسی دهه شصت

یادداشت‌های عزیز از کشتار تابستان ۶۷

ایران پاسپورت دختر خردسال نازنین زاغری را پس داد

۱۰ فیلم، ۱۰ زن؛ زنان در سینمای ایران