کتاب‌‎خوان؛ آیا مفهوم وطن توهم و افسانه است؟

میلان کوندرا در مصاحبه‌ای‌ در سال ۱۹۸۴ با نیویورک‌تایمز گفته بود که ایده‌ی «وطن» برای او چیزی بسیار مبهم است: "از خود می‌پرسم آیا مفهوم وطن در انتها چیزی جز توهم و یک افسانه نیست و آیا ما قربانیان این افسانه نیستیم؟ از خود می‌پرسم مفهوم ریشه‌دار بودن آیا تنها یک داستان نیست که به آن چنگ می‌زنیم؟"

میلان کوندرا نویسنده‌ای است رانده‌شده از کشور چک و ۴۳ سال است که مقیم فرانسه است، تابعیت این کشور را دارد و به زبان فرانسه هم می‌نویسد. اما به نظر می‌رسد سؤال او، به گونه‌های متفاوت و عبارت‌های گوناگون، می‌تواند سؤال هر کس با هر زبانی و مقیم هر کشوری باشد، از جمله برای هر ایرانی مقیم وطن یا دور از آن.

به‌راستی تعریف وطن چیست؟ برای ما، ایرانیت به چه معناست؟ اصلاً ایران یعنی چه؟ تعریف ملیت و هویت ملی چیست؟ نسبت آن با قومیت در چیست؟

این‌ها پرسش‌هایی‌اند که ذهن اندیشه‌وران از هر طیف و با هر نگرش سیاسی یا فلسفی را به‌گونه‌ای مزمن به خود مشغول داشته است و برخی کوشیده‌اند پاسخ‌هایی برای آن بیابند و به تعریفی از ایران و ایرانیت در ساحت‌های گوناگون برسند یا حتی برای آن بسازند.

در این میان، امروزه که ایرانیانِ بیرون از مرزهای ایران به جمعیتی بسیار چشمگیر با گستردگی جهان‌گیر درآمده است، مفهوم وطن و ایران و ایرانیت و دقایق فلسفی و سیاسی و فرهنگی و اجتماعی آن، به نظر می‌رسد که بیش از هر زمان دیگری مورد توجه قرار گرفته باشد. چه، مفهوم غربت در تقابل با مفهوم وطن است که معنا می‌یابد و، به تعبیر ناصر کاخساز، غربت همان وطن بیدار آدم است.

با این حال، از آثار سیاسی تاریخی یا با نگرش‌های فلسفی که بگذاریم، مطالعه کتابی که در پی کشف مفهوم و تعریف وطن و ایران از دل ادبیات باشد، قطعاً حلاوتی دیگر دارد.

از مجموعه کتاب‌خوان بخوانید:

پیشخان

در حضرت راز وطن

رضا فرخ‌فال از معدود بازماندگان «جُنگ اصفهان» را کتاب‌خوانان، بیشتر با مجموعه‌داستان «آه استانبول» می‌شناسند که نخستین‌بار در سال ۱۳۶۸ منتشر شد. روزگاری که شمارگان ۵۵۰۰ نسخه برای یک مجموعه‌داستان اصلاً چیز عجیبی نبود.

این کتاب دیگر چاپ نشد و نایاب شد تا ۲۵ سال بعد که نشر چشمه آن را از نو منتشر کرد و به چاپ دوم هم رسید، هرچند با شمارگان هزار نسخه در سال‌های ۹۴ و ۹۵. افزون بر این، فرخ‌فال هم مترجم است (مثل «عالیجناب کیشوت» گراهام گرین و «یک روز ایوان دنیسوویچ» سولژنیتسین)، هم مدرس زبان و ادب فارسی در دانشگاه‌های آمریکا و هم اهل نظر در حوزه ادبیات و فرهنگ‌پژوهی.

رضا فرخ‌فال در کتاب «حدیث غربت سعدی» که نشر مرکز آن را در سال ۱۳۸۶ منتشر کرد، بذر مفاهیمی چون وطن و غربت در نوشته‌هایش را با نظرداشت زندگی و احوال سعدی کاشت و داشت تا کتاب «در حضرت راز وطن» که آن را برداشت.

«در حضرت راز وطن» کتابی ۱۱۲ صفحه‌ای است با موضوع مفهوم وطنی به نام ایران و هویت ملی ایرانیت در بازنمودهای آن در سنت ادب فارسی، از دوران کلاسیک تا مدرن. در واقع چارچوب نظری این کتاب رساله‌مانند صرفاً نظری - ادبی است و کوششی برای یافتن پاسخی به این پرسش که "ایرانیت همچون یک هویت در متن ادبی چگونه خود را احراز می‌کند."

فرخ‌فال در این کتاب علاوه‌ بر اشاراتی به دیدگاه‌های پسااستعمارگرایی در این موضوع و گریزهایی به نظریات و تعاریف اندیشه‌وران از جمله جواد طباطبایی که در این زمینه از مدعیان است، و نیز وانمایی ریشه‌های مفهوم میهن و میهن‌پرستی در دوران قبل از مشروطه و پهلوی، از نقد پاره‌اشعار وطنی شاعرانی چون شاملو و نیما و فروغ فرخزاد هم فروگذار نمی‌کند.

از آن‌سو، علاوه بر گشت‌وگذار در ادبیات کلاسیک، در بازنمودهای مدرن، هم از «بوف کور» سردرمی‌آورد و هم از مثلاً «بره گمشده راعی» هوشنگ گلشیری.

او در این مسیر به «هویت سوگوار» به‌عنوان ویژگی اصلی ایرانیت می‌رسد و نهایتاً مفهوم واحه‌های ایرانی و بیابان‌های فرهنگی و سیاسی اطراف آن را ارائه و تبیین می‌کند و به این انجام می‌رسد که واحه ایرانی بار دیگر در معرض بیابان قرار گرفته است.

«در حضرت راز وطن» را رضا فرخ‌فال به‌صورت اینترنتی و رایگان در وب‌سایت آسو منتشر کرده است.

تأملی درباره ایران

سیدجواد طباطبایی نویسنده و اندیشمندی است که بیش از هر چیز مشهور است به تلاش برای ارائه و تبیین نظریه‌ای مدرن برای فهم ایران به شکل پیوستاری تاریخی تحت عنوان «ایرانشهر و اندیشه‌ ایرانشهری».

آشنایی با این نظریه و دامنه‌های آن، که مخالفان و منتقدانی جدی هم در طیف‌های دانشگاهی و جز آن دارد، پیش و بیش از هر چیز مستلزم مطالعه کتاب سه‌جلدی او تحت عنوان کلی «تأملی درباره ایران» است که طباطبایی جلد اول آن را با هدف رسیدن به پاسخی برای این پرسش‌ها نگاشته است: "این ایران، که مبنای هویت تاریخی ماست، چیست؟ آیا می‌توان این ایران را به عنوان موضوع یک علم مورد بررسی قرار داد و درباره آن نظریه‌پردازی کرد؟ و سرانجام آیا می‌توان این ایرانِ موضوع تأمل فلسفی را به تاریخ جهانی پیوند زد؟

جلد اول این مجموعه دیباچه‌ای است بر نظریه انحطاط ایران. نظریه‌ای که رد پای آن را می‌توان در آثار برخی از دیگر پژوهشگران تاریخ قدیمی هم یافت، اما طباطبایی با مستندات و ارجاعات مبسوط روند این سقوط آرام تاریخی را بررسی می‌کند که شروع آن از سده‌های هفت و هشت است و در دوره صفویه تمامیت ایران را دربرمی‌گیرد و دامنه آن تا دوره قاجار و سپس دوره معاصر هم کشیده می‌شود.

کتاب «تأملی درباره ايران؛ جلد نخست: ديباچه‌ای بر نظريه انحطاط ايران؛ با ملاحظات مقدماتی در مفهوم ايران» اولین‌بار در سال ۱۳۸۰ در انتشارات نگاه معاصر منتشر و طی چندین سال بارها تجدیدچاپ شد و چاپ نسخه‌های جدیدتر آن در انتشارات مینوی خرد ادامه یافت تا امروز که سومین چاپ آن از این انتشاراتی در ۶۴۰ صفحه در بازار کتاب در دسترس علاقه‌مندان است.

پسخان

از ابوالفضل زرویی نصرآباد معروف به ملّای طنز ایران که شنبه دهم آذرماه در عزلت درگذشت، آثار بسیاری به جا مانده، اما شهرت او بیشتر مدیون «تذکرة‌المقامات» است که به گواهی اهل فن از بهترین نمونه‌های نقیضه‌نویسی در طنز فارسی است. زرویی «تذکرة‌المقامات» را، بر پایه «تذکرة‌‌الاولیاء» عطار نیشابوری، شماره به شماره در هفته‌نامه‌ ‌«گل‌آقا» در شرح حال شخصیت‌های سیاسی ایران و با امضای ملانصرالدین می‌نوشت. انتشارات گل‌آقا در سال ۱۳۷۶ گزیده‌ای از این رشته‌مطلب را به صورت کتاب منتشر کرد که تمام نسخه‌های آن نیز به‌سرعت به فروش رسید، اما دیگر اجازه چاپ نیافت.

شش سال پیش زرویی اعلام کرد که انتشارات گل‌آقا مجددا برای دریافت مجوز آن اقدام کرده، اما اداره سانسور وزارت ارشاد با چاپ آن موافقت نکرده است. در همان سال، نشر نیستان متعلق به سیدمهدی شجاعی نیز برای چاپ «تذکرة‌المقامات» در دل یک مجموعه اقدام می‌کند که، به گفته زنده‌یاد زرویی، از همان زمان همچنان در وزارت ارشاد باقی مانده است. آنچه به‌عنوان این کتاب در اینترنت در دسترس عموم قرار دارد، تنها ده قسمت "قابل‌نقل" از این کتاب طنز سیاسی است.