جشنواره برلین؛ اعتراض به ترامپ در یکی از سیاسی‌ترین دوره‌ها

"در جسم و روح" فیلمی عاشقانه با موضوع دو کارمند کشتارگاهی در بوداپست برنده جایزه خرس طلا، برای بهترین فیلم جشنواره برلین شد. پل ورهوفن، فیلمساز هلندی و رئیس هیات داوارن این جشنواره گفت دلیل علاقه داوران به این فیلم، یادآوری چیزی بود که اغلب در زندگی روزمره فراموش می‌شود: همدردی.آکی کوریسماکی، فیلمساز فنلاندی جایزه بهترین کارگردانی را برای فیلم "سوی دیگر امید" گرفت؛ فیلمی که بسیاری از منتقدان آن را بخت جدی کسب جایزه نخست این جشنواره می‌دانستند.

مهدیس امیری نگاهی کرده به حضور پررنگ سیاست در دوره امسال جشنواره برلین.

اگر در سال گذشته بحران پناهجویی موضوع داغ برلیناله بود،‌ امسال دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری ایالات متحده و تصمیمات مناقشه‌برانگیز او هم به ماجرا اضافه شدند. زلزله‌های سیاسی و اجتماعی سالی که گذشت، از ماجرای خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا گرفته تا پیروزی دونالد ترامپ در انتخابات دست به دست هم دادند تا شصت و هفتمین جشنواره فیلم برلین یکی از سیاسی‌ترین دوره‌های این جشنواره باشد.

امسال بسیاری از آثار و به ویژه تولیدات اروپایی به نمایش درآمده، به نوعی به نگرانی‌ فیلمسازان از قدرت گرفتن احزاب راست‌گرا در این قاره اشاره داشتند؛ از جمله فیلم افتتاحیه امسال، "جَنگو" که با به تصویر کشیدن دوران‌های تاریکِ تاریخ اروپا، عواقب دهشتناک بازگشت فاشیسم، ناسیونالیسم و پوپولیسم را یادآوری می‌کند.

+

+فیلم‌های مطرح جشنواره برلین: از مهاجر سوری تا شام یک سیاستمدار

"جنگو"، به کارگردانی اتین کومار محصول مشترک آلمان و فرانسه است و به واکنش هنرمند در برابر خفقان سیاسی می‌پردازد. فیلم زندگی یکی از بنیانگذاران موسیقی جاز اروپا، "جنگو رینهارت" را در سال‌های جنگ جهانی دوم به تصویر می‌کشد و آزارهایی که او به دلیل تعلق به اقلیت قومی "سینتی" از سوی نازی‌ها متحمل شد را روایت می‌کند. این فیلم نه تنها خطرات بروز اندیشه‌های راست‌گرایانه در اروپا و جهان را یادآوری می‌کند، بلکه اشاره‌ای هم به اهمیت مقاومتِ هنرمند در برابر خودکامگی دارد.

بحران پناهجویی در آیینه فیلم‌ها

"سوی دیگر امید"، که جایزه بهترین کارگردانی جشنواره را گرفت، سرنوشت یکی از هزاران هزار پناهجوی سوری را دنبال می‌کند که در سال‌های گذشته به اروپا قدم گذاشته‌اند و همزمان ناکارآمدی دولت‌های اروپایی در حل و فصل بحران پناهجویی را به تصویر می‌کشد.

آکی کوریسماکی، کارگردان سرشناس فنلاندی با این فیلم کمدی-درام، زندگی مرد جوان پناهجویی به نام "خالد" را روایت می‌کند که از حلبِ جنگ‌زده سر از هلسینکی، پایتخت فنلاند در آورده و با یک مرد میان‌سال فنلاندی آشنا می‌شود که به او شغلی در رستورانش پیشنهاد می‌کند.

گرچه در جشنواره امسال تعداد فیلم‌هایی که به طور مستقیم به بحران پناهجویی سال‌های اخیرمی‌پردازند کمتر از سال گذشته بود، اما نگرانی از پیدایش یک اروپای متمایل به جریان‌های راست‌گرا در تعداد قابل توجهی از آثار در ژانرهای مختلف به چشم می‌خورد.

سریال "SS-GB" به کارگردانی فیلیپ کادلباخ که فصل اول آن در بخش ویژه برلیناله امسال به نمایش درآمد، بریتانیایی را تصور می‌کند که به دنبال پیروزی نازی‌ها در جنگ جهانی دوم، در اشغال آلمانی‌ها و تحت کنترل نیروهای اس.اس. مانده است .

این سریال که پخش آن از فوریه سال ۲۰۱۷ از شبکه بی‌بی‌سی ۱ آغاز شد، یکی از معدود سریال‌هایی است که از سال ۲۰۱۵ تاکنون در برلیناله به نمایش درآمده است. فیلم "تارا" از جمله آثار کوتاه شرکت‌کننده در بخش سینمای آلمان هم آینده‌ای تیره‌ و تار را به تصویر می‌کشد که در آن قهرمان فیلم برای یک زندگی آزاد در تقلاست تا از "دژِ اروپا" فرار کند.

"پوکوت" فیلم تازه آنی یژکا هولاند که بر موضوع یهودستیزی در لهستان انگشت می‌گذارد یکی دیگر از فیلم مهم امسال است. فیلم دو یهودی لهستانی را به تصویر می‌کشد که به دنبال تصرف لهستان توسط نازی‌ها از خانه‌هایشان رانده شده و به اردوگاه‌های مرگ فرستاده شده‌اند.

با اتمام جنگ و پس از آزادی، حالا این دو به محل زندگی سابق خود بازگشته‌اند و در تلاشند تا اموال و زمین‌هایشان را از اهالی روستا پس بگیرند. آنی یژکا هولاند که سال گذشته با فیلم "در تاریکی" تا نامزدی اسکار فیلم خارجی پیش رفت؛ بابت فیلم انتقادی جدیدش، در زادگاه‌اش لهستان پیام‌های تهدیدآمیزی دریافت کرده است.

امسال هنرمند و فعال سیاسی چینی، آی وی‌وی، هم با مستندی به نام "Human Flow" در جشنواره حاضر است، فیلمی که سیل آوارگان را در ۲۲ کشور مختلف دنبال می‌کند و سرگذشت افراد مختلفی را به تصویر می‌کشد که به دلیل جنگ، قحطی و یا تغییرات آب و هوایی خانه و کاشانه خود را از دست داده‌اند.

سینماگران از "ترامپ" می‌گویند

گرچه در بخش مسابقه تنها نام یک فیلم آمریکایی -"شام" به کارگردانی "اورن مُوِنمن"- به چشم می‌خورد اما وضعیت سیاسی ایالات متحده و تصمیم‌های رئیس جمهوری این کشور از موضوعات داغ برلیناله امسال بود. پیتر کاسلیک، دبیر برلیناله پیش‌ از آغاز جشنواره شصت و هفتم گفته بود مایل نیست اسم ترامپ را طی ده روز جشنواره بشنود اما همزمان اعلام کرد انتخاب‌های امسال به خودی خود اعتراضی شدید علیه رئیس‌جمهور تازه ایالات متحده و "کاپیتالیزم فسیل‌واری" است که ترامپ از آن حمایت می‌کند.

ریچارد گِر، بازیگر فیلم "شام" در حاشیه نمایش این فیلم به شدت از رئیس‌جمهور تازه ایالات متحده انتقاد کرد و "بزرگترین جرم" او را در هم آمیختن معنای دو کلمه "تروریست" و "پناهجو" خواند. او پیش‌تر با آنگلا مرکل صدراعظم آلمان نیز دیدار و با او در مورد مسایل حقوق بشری گفت‌ و گو کرده بود. بسیاری دیگر از دست‌اندرکاران و ستارگانی که در برلیناله امسال حاضرند نیز تاکنون مواضع سیاسی تندی علیه سیاست‌های نژادپرستانه دولت جدید آمریکا مطرح کردند.

از جمله مگی جیلنهال بازیگر آمریکایی که امسال جزو اعضای هیئت داوران برلیناله است با اشاره به تغییرات سیاسی رخ داده در زادگاهش گفت: "می‌خواهم همه بدانند که در کشور من کسانی وجود دارند که مصمم‌اند در این شرایط مقاومت کنند". دیه‌گو لونا، کارگردان مکزیکی عضو هیئت داوران، به خبرنگاری که نظر او در مورد "دیوارِ ترامپ" را جویا شده بود، جواب داد: "همیشه در زندگی‌ام به دنبال خراب کردن دیوارها بوده‌ام. تنها خوبی این ماجرا این است که واکنش‌های بسیاری را در جامعه برانگیخته‌ است. من هم دوست دارم در کنار این گروه آدم‌ها باشم و در مقابل این نفرت ایستادگی کنم."

از میان چهره‌های سیاسی آلمان نیز شهردار برلین، میشاییل مولر و همینطور وزیر امور فرهنگی و رسانه‌های آلمان، مونیکا گروتز در سخنان خود در مراسم افتتاحیه به بحران‌های سیاسی جهان امروز و به صورت غیر مستقیم دونالد ترامپ پرداختند. از جمله میشاییل مولر در سخنانش بر این نکته تاکید کرد که هنر نباید ابزار سیاست قرار بگیرد اما در ادامه پرسید که آیا در چنین زمانه‌ای "هنر می‌تواند غیرسیاسی بماند؟" او در ادامه تاکید کرد شهر برلین که روزگاری تقسیم‌ شده بود در برابر گسترش ملی‌گرایی و پوپولیسم مقاومت خواهد کرد.

اگر چه بعضی افراد سیاسی بودن را نقطه‌ضعفی برای جشنواره فیلم برلین می‌بینند؛ اما دست‌اندرکاران این جشنواره درجه یک بین‌المللی، وارد کردن حساسیت‌های سیاسی-اجتماعی در انتخاب آثار را جزو افتخارات این جشنواره به شمار می‌آورند.

دیتر کاسلیک، مدیر جشنواره برلین پیش از آغاز این دوره به صراحت از سایه افکندن شبح راست‌گرایی و پوپولیسم بر سر اروپا و فراتر از آن سخن گفته بود. او با اشاره به واکنش‌های هنرمندان به این مسئله، تاکید کرده بود وقت آن است که به "فیلمسازان شجاعی که چشم به آینده دارند و به دنبال ایجاد تغییرند" میدان داد.