چشمه کوهرنگ؛ آیا سرچشمه کارون و زاینده‌رود خشک شده است؟

تشنگی، خشکی و کم آبی سدها و رودخانه‌ها، حالا به چشمه کوهرنگ در استان چهارمحال و بختیاری رسیده است.

اخیرا انتشاراخبار و تصاویری به عنوان «خشک شدن» چشمه کوهرنگ که در دامنه زرودکوه قرار دارد، واکنش‌های زیادی به همراه داشت و باعث نگرانی مردم منطقه کوهرنگ شده است.

همت بدری‌فرد، از فعالان محیط زیست استان چهارمحال و بختیاری در ماه‌های گذشته بارها در مورد خطر خشک شدن چشمه کوهرنگ هشدار داده بود.

این فعال محیط‌زیست دوم آبان ویدیویی منتشر کرد که این چشمه کهن را تقریبا بدون آب نشان می‌داد. در حالی که همین فعال محیط‌زیست تیرماه سال جاری ویدیوی دیگری از چشمه کوهرنگ منتشر کرده بود و از چشمه آب جاری بود.

چشمه کوهرنگ که یکی از چشمه‌های قدیمی آب شیرین ایران است، سرچشمه طبیعی رودخانه‌ کارون است، اما بخشی از آب آن را با احداث کانالی به زاینده‌رود روانه کرده‌اند.

نیک‌آهنگ کوثر، تحلیلگر حوزه آب به بی‌بی‌سی گفت چشمه کوهرنگ به صورت طبیعی تنها سرچمشه کارون است: «چشمه کوهرنگ در حوضه کارون قرار دارد و از منظر زمین‌شناسی و آب‌شناسی هیچ ربطی به زاینده‌رود ندارد. اما از زمانی که شاه عباس هوس کرد آب را از کوهرنگ به زاینده‌رود منتقل کند، خیلی‌ها در حوضه زاینده‌رود آب چشمه را حق خودشان می‌دانستند.»‌

البته طرح شاه عباس برای انتقال آب سرچشمه کوهرنگ به زاینده رود با مرگ او ناتمام ماند. به گفته نیک‌آهنگ کوثر، در دهه سی بنگاه مستقل آبیاری با کمک یک شرکت بریتانیایی پروژه انتقال آب چشمه کوهرنگ را به زاینده‌رود را آغاز کرد.

آخرین تصویر منتشر شده از چشمه کوهرنگ مربوط به چهارم آبان سال جاری است که همچنان این چشمه را بسیار کم‌آب شبیه به خشک شده، نشان می‌دهد.

آیا چشمه کوهرنگ کاملا خشک شده؟

فعلا پاسخ قطعی برای این سوال وجود ندارد.

اما این اولین بار نیست که خبر خشک شدن چشمه کوهرنگ منتشر و باعث نگرانی مردم استان چهارمحال و بختیاری و استان‌های دیگر می‌شود.

سال ۱۴۰۰ مدیر روابط عمومی شرکت آب و فاضلاب استان چهارمحال و بختیاری از کاهش بیش از ۵۰ درصدی آب چشمه کوهرنگ خبر داده بود. همان زمان هم خبرهای متناقضی درباره خشک شدن این چشمه منتشر شد.

آن زمان مردم منطقه کوهرنگ در کنار چشمه کوهرنگ جمع شدند و به نشانه غم برای خشکی چشمه سازچپی نواختند.

آنچه که مشخص است، در هفته‌های گذشته این چشمه به شدت کم ‌آب شده است.

بررسی تصاویر ماهواره‌ای مربوط به سپتامبر ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ (شهریور ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴) نشان می‌دهد که همچنان در چشمه کوهرنگ آب جریان دارد، اما تشخیص میزان آب بر اساس این تصاویر دشوار است.

در حال حاضر تصاویر ماهواره‌ای ماه سپتامبر در دسترس و قابل مقایسه با سال‌های گذشته است.

دلایل مختلفی برای کم آبی چشمه کوهرنگ از سوی کارشناسان و مسئولان عنوان شده است:

نیک‌آهنگ کوثر توضیح می‌دهد که چشمه کوهرنگ در حال حاضر خشک نشده است، اما میزان آب‌دهی آن به شدت کم شده شده است: «کم آبی چشمه ناشی از کاهش میزان برف و باران در سال‌های اخیر بوده است. باید توجه داشت با از بین رفتن بسیاری از منابع برفی و پخچالی در کوهستان‌ها بسیاری ازچشمه‌ها و رودخانه‌ها به همین سرنوشت دچار خواهند شد.»

هاشم فاطمی، کارشناس آب منطقه چهارمحال و بختیاری به خبرگزاری ایسنا گفته «پاییز و زمستان‌های خشک و کاهش بارش برف و باران و از بین رفتن برف‌های کوه‌ها از عوامل اصلی کم آبی چشمه کوهرنگ است.»

این کارشناس شرکت آب منطقه‌ گفته دوام و دبی آب چشمه کوهرنگ به شدت وابسته به ذخایر برف در ارتفاعات زردکوه است.

خبرگزاری زردکوه آنلاین بهمن ماه سال گذشته گزارش کرد منطقه کوهرنگ که برف‌گیرترین منطقه ایران است و ۱۱ درصد آب شیرین کشور از آنجا تامین می‌شود، «به بیابان تبدیل شده و در ماه بهمن خالی از برف» است، اشاره به کمبود شدید بارش برف و باران.

اگرچه اغلب کارشناسان تغییرات اقلیمی مانند کاهش برف و باران و از بین رفتن برف کوه‌ها را عامل اصلی کم‌آبی چشمه می‌دانند، اما مصطفی نادری، پژوهشگر محیط‌زیست، بهمن ماه ۱۴۰۲ در گفت‌وگو با روزنامه جوان، «سوء مدیریت» را «عامل اصلی خشک شدن چشمه کوهرنگ» دانسته بود.

آقای نادری می‌گوید مسئولان برنامه مشخصی در زمان بارش زیاد که به سیلاب تبدیل می‌شود ندارند، در حالی که می‌توان از آن برای رفع تنش آبی در مواقی که بارش کم است، استفاده کرد.

آب چشمه کوهرنگ به کجاها می‌رود؟

آب چشمه کوهرنگ از طریق رودخانه کوهرنگ به خط انتقال کوهرنگ و از آنجا به سد کوهرنگ منتقل می‌شود. از سد کوهرنگ نیز آب به وسیله سه تونل که در دوره‌های مختلف ساخته شده، به سد و حوضه آبی زاینده‌رود منتقل می‌شود.

بخشی دیگری از آب چشمه کوهرنگ از طریق سد کارون ۴ به رود کارون روانه می‌شود و بخشی دیگر هم برای مصرف شرب به شهرهای کوهرنگ، فارسان، سورشجان و شهرکرد می‌رود.

کارشناسان انتقال آب چشمه کوهرنگ را از دیگر عوامل کاهش آب این چشمه کهن می‌دانند.

نیک‌آهنگ کوثر، تحلیلگر حوزه آب درباره انتقال آب چشمه کوهرنگ به بی‌بی‌سی گفت: «انتقال آب چشمه کوهرنگ مقدمه‌ای شد برای انتقال آب بین حوضه‌ای از دیگر سرشاخه‌های کارون و دز به زانیده‌رود تا زاینده‌رود تبدیل به یک رودخانه پر آب‌تر شود. در نهایت این انتقال آب هم اثر منفی روی کارون گذاشت و هم انتظارها در زاینده‌رود بیشتر شد، یعنی توسعه کشاروزی و صنعت که جمعیت زیادی را به آنجا آورد، به نحوی که الان با کمبود شدید آب مواجه است.»

آبی جاری از چشمه کوهرنگ به قدری برای مردم منطقه حیاتی است که مردادماه ۱۴۰۱ پس از وقوع سیل و گل‌آلود شدن آب شرب شهرهای منطقه کوهرنگ، اعتراضات گسترده‌ای در شهرکرد و چند شهر دیگر شکل گرفت.

پروژه‌های انتقال آب چهارمحال و بختیاری به استان‌های دیگر از جمله اصفهان از جمله دیگر مواردی بود که ساکنان این استان به آن اعتراض کردند.

اگر چشمه کوهرنگ خشک شود، چه پیامدهای برای اکوسیستم منطقه خواهد داشت؟

کارشناسان می‌گویند کم آبی یا خشکی چشمه کوهرنگ پیامدهایی چون ریزگرد، کاهش کمی و کیفی آب‌های زیرزمینی، فرونشست زمین و کمبود آب شرب به همراه خواهد داشت.

هاشم فاطمی، کارشناس آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری به خبرگزاری ایسنا گفته با توجه به شرایط اقلیمی و خشکسالی در منطقه کوهرنگ «سازگاری با کم‌آبی باید به یک اولویت اصلی تبدیل شود.» نشانه‌ای از نگرانی جدی کمبود آب یا خشکی کامل چشمه در آینده.

این کارشناس آب منطقه همچنین گفته برای پیشگیری از بحران، استفاده از منابع جایگزین از جمله چاه‌های کشاورزی برای تأمین اضطراری آب شرب مد نظر قرار گرفته است.

نیک‌آهنگ کوثر درباره تبعات خشکی چشمه کوهرنگ و سازگاری با کم‌آبی می‌گوید: «تبعات محیط‌زیستی برای پایین‌دست به عنوان یکی از تامین‌کنندگان اصلی کارون یک طرف قضیه است، اما تبعات انسانی، اجتماعی و اقتصادی ویژه‌ای خواهد داشت برای کسانی که برای کشاورزی، صنعت یا موراد دیگر وابسته به این آب بودند.»

این تحلیلگر حوزه آب می‌گوید راهکار این است که «متناسب با توان اکولوژیکی متناسب با میزان آبی که موجود است برنامه ریزی شود، اگر بارندگی هم باز بیشتر شود نباید رفت به سراغ همان نظام مصرفی گذشته، بلکه باید رفت به سراغ تغذیه آبخوان (سفره آب زیرزمینی) با استفاده از همین منابع نه در سدها بلکه در دل زمین که تبخیر هم کمتر است.»