تقسیم کار قرارگاه‌ها و نهادهای سرکوب در ایران؛ قرارگاه ثارالله، یگان ویژه و نوپو

احسان مهرابی، روزنامه‌نگار

در اعتراضات اخیر فرماندهان سپاه پاسداران به نسبت اعتراضات گذشته کمتر سخن گفته‌اند و نام قرارگاه ثارالله تهران نیز کمتر مطرح شده است.

در اعتراضات سراسری معمولا نام این قرارگاه و همچنین گردان‌های امنیتی سپاه پاسداران و بسیج به همراه یگان ویژه نیروی انتظامی مطرح می‌شود. مجموعه‌هایی که وظیفه سرکوب اعتراضات را در خیابان بر عهده دارند.

قرارگاه ثارالله؛ مهم ترین نهاد سرکوب

فرماندهان سپاه پاسداران اعلام می کنند که قرارگاه ثارالله در شرایط حاد که نیروی انتظامی از سرکوب معترضان عاجز شده باشد وارد صحنه می‌شود. 

رسانه های نزدیک به نهادهای نظامی از جمله خبرگزاری دفاع پرس اعلام کرده‌اند که این قرارگاه سال ۱۳۷۴ تشکیل شده و یحیی رحیم صفوی، جانشین فرمانده کل سپاه پاسداران، نیز نخستین فرمانده آن بوده است. فرمانده اصلی این قرارگاه اما در واقع فرمانده کل سپاه پاسداران است و یکی از فرماندهان ارشد سپاه پاسداران به عنوان جانشین این قرارگاه منصوب می‌شود. 

به گفته رسانه‌های نزدیک به سپاه پاسداران، قرارگاه ثارالله در مقابله با اعتراضات و «براندازی» مسئولیت اصلی را عهده‌دار است و تمامی نیروهای مسلح تمام ماموریت‌های خود را در موضوعات مورد اشاره تحت کنترل عملیاتی این قرارگاه انجام می‌دهند. 

فرماندهان سپاه پاسداران اعلام کرده‌اند که این قرارگاه وقتی که دامنه اعتراضات گسترده شود، وارد عمل خواهد شد. 

محمد کوثری که در دوره هایی جانشین قرارگاه ثارالله تهران بوده گفته بود که پس از اعتراضات ۲۲ خرداد سال ۱۳۸۸ «ابتدا وزارت اطلاعات و ناجا وارد عمل شدند، ولی بعد که دامنه اغتشاشات و درگیری‌ها گسترده شد، قرارگاه ثارالله طبق تشخیص شورای‌عالی امنیت ملی وارد عمل شد.» 

او همچنین گفته بود: «در حوادث ۱۸ تیر ۷۸ در چهار، پنج روز اول قرارگاه اصلا وارد عمل نشد، اما بعد از آن چون دیدند اوضاع به صورتی است که نمی‌توانند آن را کنترل کنند، مسئولیت به قرارگاه سپرده شد.» 

ساختار قرارگاه ثارالله تهران در دوره‌های مختلف تغییراتی کرده و آقای کوثری سال ۱۳۹۶ از «طراحی وضعیت جدید امنیتی» در تهران خبر داده بود.

او اعلام کرده بود که با توجه به تهدیدهای احتمالی پیش‌رو باید وضعیت جدیدی برای امنیت تهران طراحی می‌شد. 

یگان ویژه نیروی انتظامی و نوپو

در سرکوب اعتراضات در مرحله اول نیروهای معمولی نیروی انتظامی و در مراحل بعد نیروهای یگان ویژه نیروی انتظامی حضور دارند.

واحدهای ضد شورش یگان ویژه، معمولا با یونیفورم های اصلاحا «پلنگی» یا سیاه رنگ، کلاه کاسکت (بعضا داری نقاب شفاف)، زانو بند و مچ بند، شناخته می‌شوند و در اعتراضات سال ۱۳۸۸ در فضای عمومی مطرح شدند. 

نیروهای یگان ویژه یگان موتوری هم دارند که قابلیت جابجایی سریع داشته و با گاز موتورها و ویراژ دادن رعب و وحشت ایجاد می‌کنند. 

نوپو، نیز زبده ترین بخش از«یگان ویژه» نیروی انتظامی ایران (ناجا) است. 

حسن کرمی، فرمانده یگان ویژه نیروی انتظامی، نوپو را از برترین نیروهای ویژه در آسیا و کارآزموده تر از دیگر واحدهای ویژه نیروهای مسلح ایران همچون یگان «صابرین» سپاه و «کلاه سبزهای» ارتش دانسته است. 

نام نوپو، نخستین بار پس از اشاره شورای عالی امنیت ملی به نقش این یگان در حمله به کوی دانشگاه تهران در ۱۸ تیر ۱۳۷۸ مطرح شد. در آن زمان، برخی روزنامه های اصلاح طلب نوپو را مخفف «نیروی ویژه پاسدار ولایت» دانستند، که تکذیب مسئولان پلیس را به دنبال داشت و آنان این نیرو را «نیروی ویژه پاد وحشت» ذکر کردند. 

فرهاد ارجمندی فرمانده وقت نوپو به خاطر حمله به کوی دانشگاه مورد محاکمه قرار گرفت، اما با وجود دفاع کامل از حمله به دانشجویان، تبرئه شد. 

وزارت خزانه داری آمریکا سال گذشته اعلام کرد که نیروهای موسوم به نوپو را به همراه فرمانده آن محسن ابراهیمی تحریم کرده است.

نیروهای کلاه سبز نیروی زمینی و تیپ «نوهد»

پیش از این در اعتراضات ایران نام نیروهای ارتش ایران مطرح نمی شد این بار در اعتراضات اخیر مشخص شده است که نیروی زمینی ارتش هم حضور دارد و دست‌کم یک کشته داده است. 

سال گذشته نیز کیومرث حیدری، فرمانده نیروی زمینی ارتش فاش کرد که این نیرو در برخورد با اعتراضات به کار گرفته شده است. 

وبسایت رسمی آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر ایران، مصاحبه‌ای را با سرتیپ حیدری منتشر کرده است که در آن آقای حیدری از حضور نیروهای ارتش در برخورد با اعتراضات خبر داده بود. 

او گفته بود: «توانستیم در برقراری امنیت در داخل شهرهایی که دچار ناآرامی شده بودند، تأثیر به سزایی داشته باشیم و گزارش آن به استحضار رهبر انقلاب هم رسید که اوامر ویژه‌ای در این‌باره صادر کردند.» 

آقای حیدری توضیحی درباره جزییات حضور ارتش در سرکوب ها نداده بود اما احتمالا منظور او پشتیبانی از دیگر نیروها بوده است. این پشتیبانی نیز احتمالا توسط نیروهای عادی ارتش انجام شده نه نیروهای تکاور. 

نیروهای کلاه سبز نیروی زمینی، اعضای تیپ ۶۵ هوابرد یا چترباز هستند که به نام «نوهد» (مخفف: نیروی ویژه هوابرد) شناخته می‌شوند و ورزیده ترین نیروهای تکاور این نیرو محسوب می‌شوند. تیپ مستقل ۶۵، پیشتر بخشی از لشکر معروف ۲۳ تکاور بود که در سال ۱۳۷۱ از آن جدا شد و سپس نیروهای چترباز لشکر ۲۳ نیز به این تیپ انتقال یافتند. 

در نیروی زمینی ایران، یگان های تکاور دیگری نیز وجود دارند که لزوما «کلاه سبز» نیستند. 

تعدادی از تکاوران نیروی زمینی ارتش در سال‌های گذشته برای حمایت از بشار اسد به سوریه اعزام شدند. 

با گسترش تنش های جمهوری اسلامی با کشورهای غربی، فرماندهان ارتش از توسعه نیروهای تکاور خود خبر داده‌اند. 

فرمانده نیروی زمینی ارتش سال ۹۶ گفته بود که این نیرو در نظر دارد تا بر تعداد نیروهای تکاور ارتش و ایجاد یگانهایی مانند تیپ ۶۵ نیروهای ویژه هوابرد (نوهد)، بیافزاید و همچنین برقابلیت هوانیروز افزوده شود.

سه سازمان‌ عمده امنیتی

علاوه بر نیروهای انتظامی و بسیج و سپاه پاسداران نیروهای اطلاعاتی نیز در سرکوب اعتراضات حضور دارند اما حضورشان بیشتر برای جمع آوری اطلاعات و با لباس شخصی است.

در پی تغییر ساختار نیروی انتظامی و تبدیل آن به فرماندهی انتظامی، از ابتدای امسال سازمان اطلاعات نیروی انتظامی نیز تشکیل شده و به این ترتیب سه سازمان اطلاعاتی عمده نیز در مدیریت سرکوب اعتراضات نقش دارند.