محمد مخبر، معاون اول و جایگزین موقت رئیس‌جمهور ایران کیست؟

با تایید خبر درگذشت ابراهیم رئیسی،‌ رئیس جمهوری ایران در سانحه سقوط بالگرد و پس از تایید آیت‌الله خامنه‌ای، محمد مخبر دزفولی،‌ معاون اول آقای رئیسی تا زمان برگزاری انتخابات، مسئولیت‌های ریاست جمهوری را بر عهده گرفت.

بر اساس اصل ۱۳۱ قانون اساسی جمهوری اسلامی، در صورت مرگ رئیس جمهور،‌ معاون اول او «با موافقت‏ رهبری،‏ اختیارات‏ و مسئولیت‌های‏ وی‏ را بر عهده‏ می‏‌گیرد و شورایی‏ متشکل‏ از رئیس‏ مجلس‏ و رئیس‏ قوه‏ قضائیه‏ و معاون‏ اول‏ رئیس‏ جمهور موظف‏ است‏ ترتیبی‏ دهد که‏ حداکثر ظرف‏ مدت‏ پنجاه‏ روز رئیس‏ جمهور جدید انتخاب‏ شود.»

محمد مخبر دزفولی پیش از آن که معاون اول ابراهیم رئیسی شود، نزدیک به ۱۵ سال رئیس «ستاد اجرایی فرمان امام»، یکی از ثروتمندترین مجموعه‌های اقتصادی جمهوری اسلامی بود. این ستاد مستقیما زیر نظر رهبر جمهوری اسلامی فعالیت می‌کند و به هیچ‌‌‌ نهادی پاسخگو نیست.

او که در رقابت با نام‌هایی سرشناس‌ در جبهه اصولگرایان به معاونت رئیس جمهوری رسید، ریاست «ستاد فرماندهی اقتصاد مقاومتی» را به دست گرفت تا وضعیت اقتصاد را سر و سامان دهد، هرچند شواهد نشان می‌دهد که کارنامه‌‌ موفقی نداشته است.

با خوزستانی‌ها تا بنیاد مستضعفان

محمد مخبر دزفولی تیرماه سال ۱۳۳۴ در دزفول زاده شد. خانواده‌اش مذهبی و پدرش، شیخ عباس مخبر، واعظ و روحانی، و در دوره‌ای امام جمعه موقت دزفول بود.

محمد مخبر دوره تحصیلات ابتدایی و دبیرستان را در دزفول و اهواز گذراند و آن طور که رسانه‌های ایران نوشته‌اند، مدرک کارشناسی مهندسی برق، کارشناسی ارشد مدیریت و دکترای مدیریت و برنامه ریزی توسعه اقتصادی دارد و در رشته حقوق بین‌الملل هم مدرک دکترا گرفته است.

از فعالیت‌های او پیش از انقلاب ۱۳۵۷ اطلاعات زیادی در دست نیست اما روزنامه هم‌میهن در مقاله‌ای نوشته است که او همراه با افرادی مانند محمد جهان‌آرا، علی شمخانی، محسن رضایی، محمد فروزنده و محمدباقر ذوالقدر عضو گروه منصورون بوده است؛ گروهی که در خوزستان شکل گرفته بود و در دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ خورشیدی علیه حکومت پهلوی فعالیت می‌کرد.

او بعد از آغاز به کار سپاه پاسداران در خوزستان به عنوان مسئول بهداری سپاه دزفول منصوب شد و در سال‌های جنگ ایران و عراق این سمت را بر عهده داشت.

محمد مخبر بعد از پایان جنگ، مدیرعامل شرکت مخابرات دزفول، معاون اجرایی شرکت مخابرات استان خوزستان و سپس مدیر عامل این شرکت شد. او دوره‌ای هم معاونت استانداری خوزستان را بر عهده داشت.

بعد از آن به تهران رفت و در دوره ریاست محمد فروزنده (اهل خوزستان) بر بنیاد مستضعفان،‌ مناصب مهمی مانند معاونت حمل‌ونقل و بازرگانی این بنیاد را بر عهده گرفت.

در همین دوره بود که گفته شد او نقش مهمی در خارج کردن شرکت مخابراتی ترک‌سل از مناقصه پروژه اپراتور دوم تلفن همراه و جایگزین کردن شرکت ام‌تی‌ان آفریقای جنوبی در کنسرسیوم ایرانسل داشته است. او بعدا به عنوان نایب رییس هیات مدیره ایرانسل منصوب شد.

از دیگر مناصبی که محمد مخبر بر عهده داشت، ریاست هیئت مدیره بانک سینا بود که زیر نظر بنیاد مستضعفان فعالیت می‌کرد.

رئیس ستاد ثروتمند

اما جهش بزرگ و سرنوشت‌ساز مخبر در هزارتوی بنیادها و ستادهای مالی و اقتصادی حکومت ایران، زمانی رخ داد که علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، در تیرماه ۱۳۸۶ او را به ریاست ستاد اجرایی فرمان امام منصوب کرد.

این ستاد به دستور روح‌الله خمینی، رهبر وقت، در اردیبهشت سال ۱۳۶۸ یک ماه قبل از مرگ او تاسیس شد. ستاد اجرایی مدیریت اموال در اختیار رهبر جمهوری اسلامی ایران، از جمله اموال و املاکی را بر عهده گرفت که بعد از انقلاب اسلامی مصادره شده بود.

این ستاد که تحت نظر رهبر جمهوری اسلامی اداره می‌شود و به هیچ جای دیگری پاسخ‌گو نیست، در طی چند دهه به بنگاه اقتصادی عظیمی تبدیل شده است که ثروتی نجومی دارد و دامنه فعالیت‌های آن در تمام حوزه‌های ممکن گسترش یافته است.

وزارت امور خارجه آمریکا در ماه ژانویه سال ۲۰۲۱، زمانی که ستاد اجرایی فرمان امام و محمد مخبر، رئیس وقت آن را تحریم کرد،‌ این ستاد را «یک هیولای تجاری» توصیف کرد که «تقریبا در همه بخش‌های اقتصاد ایران از جمله انرژی، مخابرات، و خدمات مالی سهیم است.»

برآوردهای مختلفی از میزان دارایی‌های ستاد فرمان اجرایی وجود دارد. سال ۲۰۱۳ خبرگزاری رویترز در گزارشی تحقیقی، ستاد اجرایی را یک «امپراتوری عظیم اقتصادی» خواند و ارزش دارایی‌های آن را در آن زمان حدود ۹۵ میلیارد دلار برآورد کرد.

ستاد اجرایی که منتقدان آن می‌گویند با «سیستمی مافیایی» اداره می‌شود، در حال حاضر مالک ده‌ها شرکت در حوزه‌های مختلفی از جمله نفت، گاز، پتروشیمی، کشاورزی، صنعت، معدن، دارو و ساختمان است و «بنیاد برکت» هم زیر مجموعه این ستاد است.

بنیاد و موسسه دانش‌بنیان برکت از جمله زیرمجموعه‌های اصلی ستاد است که در زمان ریاست محمد مخبر راه‌اندازی شد.

وزارت خارجه آمریکا موسسه دانش‌بنیان برکت را «رکن سرمایه‌گذاری ستاد اجرایی فرمان امام در فضای مجازی و فناوری اطلاعات» معرفی، و آن را تحریم کرده است.

آنچه نام محمد مخبر را در سال‌های آخر ریاستش بر ستاد، و هم‌زمان با همه‌گیری کرونا در رسانه‌ها مطرح کرد، پروژه ساخت واکسن داخلی کوید-۱۹ بود که تحت نظر بنیاد برکت اجرا می‌شد. تا پیش از آن، با وجود ریاست بر یکی از قدرتمندترین نهادهای مالی و اقتصادی حکومت ایران، نام او در میان عموم کمتر شناخته‌شده بود.

پروژه ساخت واکسن «کوو ایران برکت» با حمایت رهبر جمهوری اسلامی ایران به پروژه‌ای مهم و حیثیتی، و البته جنجالی و خبرساز تبدیل شد. اما در نهایت این واکسن رونمایی شد و دختر محمد مخبر به عنوان اولین فردی معرفی شد که این واکسن را تزریق کرد.

مرد پشت پرده

محمد مخبر رقابت برای تصدی پست معاون اول ریاست جمهوری را از نام‌های شناخته‌شده‌تری مانند سعید جلیلی برد و در روز ۱۷ مرداد، پنج روز بعد از تنفیذ ابراهیم رئیسی، به این سمت منصوب شد.

او که در ستاد اجرایی فرمان امام سیاست‌های «اقتصاد مقاومتی» مورد نظر رهبر را سرمشق فعالیت‌های خود قرار داده بود،‌ با ورود به دولت هم سکان اقتصاد را با همین دیدگاه در دست گرفت و رئیس ستاد فرماندهی اقتصاد مقاومتی شد.

او در همان چند ماه اول تلاش کرد میخ قدرت را محکم بکوبد و رقبا را از تصمیم‌گیری‌های اقتصادی حذف کند. خبرسازترین آنها محسن رضایی،‌ رقیب ابراهیم رئیسی در انتخابات بود که مدعی نظریه‌ها و راهکارهای اقتصادی برای بهبود اوضاع بود. رئیس جمهور جدید آقای رضایی را به معاونت اقتصادی دولت منصوب کرد اما دیری نگذشت که این معاونت از ترکیب کمیسیون اقتصادی کنار گذاشته شد و عملا از عرصه تصمیم‌گیری حذف شد. بسیاری این ماجرا و وقایع شبیه آن را نتیجه لابی‌های پشت پرده محمد مخبر می‌دانستند که در طی سال‌ها ریاست ستاد اجرایی، روابط نزدیکی با بالاترین سطوح قدرت برقرار کرده بود.

اما هنوز یک سال از آغاز کار دولت ابراهیم رئیسی نگذشته بود که رقابت‌های سیاسی، و از آن مهم‌تر وخیم‌تر شدن وضعیت اقتصادی با وجود وعده‌های انتخاباتی، صدای اصولگرایان ناراضی را درآورد. آنها از ابراهیم رئیسی می‌خواستند دایره اختیارات محمد مخبر را محدود کند و بعضی حتی خواهان برکناری او بودند.

جواد کریمی‌قدوسی، نماینده مجلس یازدهم و از اعضای جبهه پایداری، تیرماه ۱۴۰۱ در توییتر خود نوشت «جناب مخبر از توانایی لازم برای این جایگاه برخوردار نیست» و هشدار داد که «ماندن ایشان برای یک‌ساعت هم ضرر است».

پیش از آن محمد مهاجری، فعال رسانه‌ای اصولگرا در توصیف محمد مخبر و نقش پشت پرده او در دولت رئیسی، در روزنامه اعتماد نوشته بود: «او با تیزهوشی سیاسی، به ندرت وارد گود می‌شود و به گونه‌ای عمل می‌كند كه ناكارآمدی‌های دولت رئیسی به حساب او منظور نمی‌شود. درست مثل كسی كه وارد دریا می‌شود اما خیس نمی‌شود.»

اما این انتقادها راه به جایی نبرد. محمد مخبر در شهریور ۱۴۰۱ با حکم رهبر جمهوری اسلامی ایران به عضویت مجمع تشخیص مصلحت نظام درآمد و ابراهیم رئیسی هم انتقادها از او را نشنیده گرفت. دی ماه همان سال عکس‌های محمد مخبر منتشر شد که در رویدادی کم‌سابقه در جلسه سران سه قوه شرکت کرده بود. بسیاری انتشار تصاویر او در این جلسه را به عنوان پیامی به منتقدانش ارزیابی کردند.

از آن زمان هم معاون اول رئیسی بدون آن که نامش چندان خبرساز شود، و با وجود نابسامانی وضع اقتصاد ایران، همچنان در مقام خود باقی مانده است.

با مرگ رئیس جمهوری ایران، محمد مخبر ماموریت تازه‌ و غیرمنتظره‌ای پیدا کرده که تا زمان برگزاری انتخابات زودهنگام و تعیین رئیس جمهور بعدی ادامه خواهد داشت. او اکنون رئیس موقت دولت جمهوری اسلامی ایران است.