«از رگ گردنم به من نزدیک‌تری»؛ چگونه عرفان اسلامی و رابعه عدویه به موسیقی روسالیا راه یافتند؟

روسالیا، خواننده اسپانیایی، آلبوم جدید خود را با عنوان «لاکس» منتشر کرد. این واژه لاتین است و به‌معنای «نور» است، اما برای اشاره به «زندگی»، «روشنایی» و «بینایی» نیز به‌کار می‌رود.

این اثر از داستان زنانی الهام گرفته که در فرهنگ‌های مختلف به‌عنوان قدیس شناخته می‌شوند. زنانی که تاثیر عمیقی بر تمدن خود گذاشته‌اند و آموزه‌هایشان بر عشق به خالق متمرکز بوده و زندگی خود را وقف پرستش او کرده‌اند.

این آلبوم شامل هجده ترانه است که روسالیا آن‌ها را به سیزده زبان، از جمله عربی، اجرا کرده است.

او رابعه عدویه، یکی از برجسته‌ترین زنان در تاریخ عرفان اسلامی را به‌عنوان منبع الهام یکی از ترانه‌ها انتخاب کرده است، ترانه‌ای که در آن ابیاتی به زبان عربی گنجانده شده است.

روساليا از چه الهام گرفته است؟

روسالیا در بخش ویژه‌ای از پادکست زین لو در اپل موزیک می‌گوید که روی این آلبوم مانند پروژه‌ای کار کرده که آجر به آجر ساخته شده است. او توضیح می‌دهد که انتخاب شخصیت‌ها و داستان‌هایشان پس از مطالعه فراوان انجام شده است.

او درباره ترانه «رگ گردن» که از رابعه عدویه الهام گرفته، توضیح می‌دهد: «او زنی صوفی است که در دین اسلام مورد احترام است و من در این ترانه جملاتی را به زبان عربی می‌خوانم.»

او می‌افزاید: «رابعه عدویه صحبت می‌کرد و مردم آنچه را که می‌گفت، یادداشت می‌کردند.»

سپس اندیشه عدویه را این‌گونه توضیح می‌دهد: «او از عشق به خدا برای خود خدا سخن می‌گفت، نه به‌خاطر پاداش و نه از ترس مجازات.»

او ادامه می‌دهد: «در جریان مطالعاتم درباره اسلام و تمدن اسلامی، با ایده‌ای مواجه شدم درباره ارتباط همه چیز با یکدیگر. تلاش کردم این را در ترانه بیان کنم، به‌ویژه در بخشی که درباره این صحبت می‌کنم که چگونه یک جزء کوچک می‌تواند بخشی از یک کل بزرگ‌تر باشد و درباره رابطه میان جزء و کل.»

ترانه چه می‌گوید؟

روسالیا این ترانه را به زبان اسپانیایی و عربی می‌خواند و آن را با قطعه‌ای از مصاحبه‌ای در سال ۱۹۷۶ با پتی اسمیت، خواننده و شاعر آمریکایی، به زبان انگلیسی پایان می‌دهد.

این ترانه درباره عشقی دشوار است که با جدایی و فاصله همراه می‌شود. روسالیا پرسش‌هایش را به سوی محبوب، یا در خوانش صوفیانه به سوی خدا، روانه می‌کند: «چند مشاجره را خطوط دستم به یاد دارند؟ چند داستان در ۲۱ گرم جای می‌گیرد؟»

ترانه‌های روسالیا که حدود ده سال در زمینه آواز فلامنکو تحصیل کرده و مدرک دانشگاهی خود را از «مدرسه عالی موسیقی کاتالونیا» گرفته، سرشار از نمادگرایی هستند.

این امر به‌خاطر پیش‌زمینه هنری او، اصرارش بر نوآوری و همچنین به‌خاطر ماهیت فلامنکوست که بر استعاره و یادآوری جزئیاتی از زندگی روزمره و طبیعت برای بیان تجربیات انسانی چون عشق، مرگ، جدایی و بیگانگی استوار است.

روسالیا در این ترانه به باور مشهوری اشاره می‌کند مبنی بر اینکه روح ۲۱ گرم وزن دارد. فرضیه‌ای که توسط دانکن مک‌دوگال پزشک آمریکایی مطرح شد.

او در سال ۱۹۰۷ تلاش کرد وزن روح را با مقایسه وزن بیماران پیش و پس از مرگ اندازه بگیرد. او گفت یکی از بیماران در لحظه مرگ حدود ۲۱ گرم کاهش وزن داشت و این تفاوت را وزن روح دانست.

روسالیا ترانه را با الهامی از آیه‌ای قرآنی ادامه می‌دهد و می‌گوید: «تو بسیار دوری، اما از همیشه نزدیک‌تری؛ نزدیک‌تر به من از رگ گردن.» این جمله یادآور آیه‌ای از سوره ق است که می‌فرماید: «ما انسان را آفریدیم و آنچه در دل او می‌گذرد می‌دانیم، و از رگ گردن به او نزدیک‌تریم.»

سپس روسالیا به عربی می‌خواند: «برای تو آسمان را ویران می‌کنم، برای تو دوزخ را فرو می‌ریزم؛ نه وعده‌ای هست و نه تهدیدی.»

روسالیا در ادامه از ربعه عدویه الهام می‌گیرد و به اسپانیایی می‌خواند: «فرصتی برای نفرت از شیطان ندارم، زیرا سخت مشغول عشق ورزیدن به تو هستم، ای اوندیبِل.»

واژه‌ «اوندیبِل» در زبان کالو، زبانی که مردم روما (گیتانوها) در اسپانیا استفاده می‌کنند، به معنای «خدا» است. این جمله بازتاب همان شور عرفانی است که رابعه قرن‌ها پیش با آن گفت: عشق به خدا همه چیز را در سایه می‌برد.»

این عبارت با سخنی منسوب به رابعه عدویه پیوند دارد: «عشق من به خدا مرا از پرداختن به نفرت از شیطان بازداشت.»

روسالیا همچنین جمله‌ای دیگر را که به عدویه نسبت داده شده، برای چاپ روی صفحه‌ آلبومش برگزیده است: ««هیچ زنی هرگز ادعا نکرده که خداست.»

ترانه با جملاتی الهام‌گرفته از فلسفه‌ «جزء و کل» ادامه می‌یابد. روسالیا چند بار عبارت عربی خود را تکرار می‌کند، پیش از آن‌که با بخشی از سخن پتی اسمیت پایان دهد: «هفت آسمان؟ شگفت‌انگیز است. می‌خواهم آسمان هشتم را ببینم، آسمان دهم، آسمان هزارم را. این مانند گذر به جهانی دیگر از یک در است، اما یک در کافی نیست؛ حتی یک میلیون در هم کافی نیست.»

رابعه عدویه که بود؟

می‌گویند این زن صوفی، چهارمین دختر پدرش بود، از همین رو نامش را «رابعه» گذاشتند. درباره تاریخ تولد او روایت‌های مختلفی وجود دارد، اما بیشتر منابع می‌گویند در بصره، حدود سال ۷۱۷ میلادی (تقریبا ۹۸ هجری قمری) به دنیا آمد. پدرش فقیر بود و گفته می‌شود در سن ده ‌سالگی یتیم شد.

رابعه طبعی شاعرانه داشت و در وصف عشق الهی می‌نوشت و زندگی خود را وقف پرستش کرد. فلسفه‌اش به نام «عشق الهی» یا «عشق حقیقی» شناخته شد، زیرا مردم را به عشق به خدا برای ذات او دعوت می‌کرد، نه از ترس دوزخ یا برای رسیدن به بهشت.

در مورد تاریخ مرگش نیز اختلاف ‌نظر وجود دارد، اما رایج‌ترین روایت می‌گوید او حدود سال ۸۰۱ میلادی (تقریبا ۱۸۴ هجری قمری) در سن حدود هشتاد سالگی درگذشت.

روسالیا کیست؟

روسالیو ویلاتوبیا در سپتامبر ۱۹۹۲ در شهر سانت کوگات دل بایس در بارسلون در اسپانیا به دنیا آمد. او به توانایی در ترکیب سبک‌های مختلف موسیقی و ارائه موسیقی پاپ با رویکرد نوآورانه و غیرمعمول شناخته می‌شود.

از سال ۲۰۱۷ تا امروز، چهار آلبوم منتشر کرده که هرکدام ترکیبی از ژانرهای نامتعارف موسیقی هستند. به‌گونه‌ای که منتقدان او را یکی از جسورترین و با استعدادترین خالقان این دوره توصیف کرده‌اند.

در نخستین آلبومش با نام «فرشتگان» به مفهوم مرگ در اشکال مختلف آن پرداخت و اشعار قدیمی فلامنکو را باز تنظیم و اجرا کرد که یکی از آن‌ها به حدود سال ۱۸۸۳ بازمی‌گردد.

دومین آلبومش با عنوان«عشق ناسالم» که در سال ۲۰۱۸ منتشر شد، پروژه فارغ‌التحصیلی او در رشته آواز فلامنکو بود. این آلبوم به‌طور کامل از رمانی اسپانیایی در قرن سیزدهم با نام «فلامنکا» الهام گرفته که نویسنده‌اش ناشناس است و ترکیبی از فلامنکوی سنتی با پاپ تجربی و سبک آر اند بی است.

در سومین آلبومش، «موتومامی»، او موسیقی رگاتون تجربی، هیپ‌هاپ، فلامنکو، الکترونیک، باچاتا و جز را درهم آمیخت. ترکیبی که منتقدان آن را «هرج و مرج موسیقایی موفق» توصیف کردند.

با انتشار ترانه برگهاین در آلبوم جدید، روسالیا مسیر تازه‌ای در موسیقی برگزید؛ او به سراغ موسیقی کلاسیک رفت و با صدای سوپرانو به زبان آلمانی اجرا کرد. منتقدان این حرکت را «شوک مثبت» توصیف کردند؛ به‌خاطر جسارتش، توانایی‌های آوازی‌اش و احیای توجه به موسیقی کلاسیک و اپرایی.

روسالیو این آلبوم را با همکاری ارکستر سمفونیک لندن تولید کرد و آن را اثری آرام و «کاملا انسانی» توصیف کرد که هیچ دخالتی از هوش مصنوعی در آن وجود ندارد. چیزی که برخی آن را موضعی در برابر سرعت تولید امروزی و فقدان تاثیر انسانی در موسیقی مدرن تلقی کردند.

روسالیو به نیویورک تایمز گفت: «هرچه بیشتر در عصر دوپامین فرو می‌رویم، بیشتر می‌خواهم با آن مقابله کنم. می‌دانم که بهای زیادی دارد، اما این همان چیزی است که واقعا می‌خواهم.»

پیش از انتشار «لاکس»، روسالیا از طرفدارانش خواست تا این آلبوم را با هدفون و در اتاقی تاریک گوش دهند. او این اثر را پادزهری در برابر محتوای سریع تیک‌تاک و محتوای وایرال در شبکه‌های اجتماعی توصیف کرد.

در این آلبوم، علاوه بر اسپانیایی، عربی، انگلیسی و آلمانی، ترانه‌هایی به زبان‌های کاتالان، ایتالیایی، لاتین، پرتغالی، اوکراینی و زبان‌های دیگر نیز گنجانده شده است.

روسالیا با این آلبوم رکورد اسپاتیفای را شکست و به پر بازدیدترین هنرمند زن اسپانیایی‌زبان در ۲۴ ساعت اول انتشار تبدیل شد. آلبوم «لاکس» در نخستین روز بیش از ۴۲ میلیون و ۱۰۰ هزار بار پخش شد.

این آلبوم در جهان عرب نیز محبوبیت زیادی پیدا کرده و در دست‌کم سه کشور عربی به رتبه نخست رسید و همچنان در صدر فهرست آلبوم‌های اپل موزیک در لبنان قرار دارد.

شایان ذکر است که روسالیا در سال ۲۰۱۸ قطعه‌ای با عنوان «بغداد» منتشر کرد که بخشی از آلبوم سوم او بود. این آهنگ داستان زنی را روایت می‌کند که به‌دلیل کار در یک کلوب شبانه مشهور در بارسلون، در جهنمی نمادین گرفتار شده و برای رهایی دعا می‌کند. «بغداد» نام یک کلوب واقعی در بارسلون است؛ شهری که روسالیا در آن زندگی می‌کند.

از لحظات جالب توجه برای مخاطبان عرب، انتخاب روسالیا در شوی لوئی ویتون سال ۲۰۲۳ بود؛ جایی که او قطعه طنزآمیز «بسبوسه، عاشق گربه و نازپرورده» را در میانه اجرا قرار داد؛ حرکتی غیرمنتظره که هواداران را شگفت زده کرد.

به نظر می‌رسد شگفتی‌ها و تضادها بخشی ثابت از مسیر هنری روسالیا هستند؛ او به‌ویژه در تازه‌ترین آلبومش تصویری متفاوت از ستاره‌های پاپ ارائه کرده است، تا جایی که مقایسه موسیقایی او با دیگران دشوار شده است.

اما در زمانی که سرعت و پراکندگی توجه بر موسیقی سایه انداخته است، آیا این آلبوم می‌تواند جایگاه خود را در فهرست‌های پرشنونده‌ها حفظ کند؟