خوانندگان زن عربی که سکوت نکردند

اروا حیدر از بخش عربی بی‌بی‌سی در این مطلب ضمن بررسی نقش ماندگار و نیرومند آوازه خوانان زن در دنیای موسیقی عربی توضیح می‌دهد چرا نسل جدیدی از خوانندگان و ترانه سرایان با شهامت زن را می‌توان تبلور آن نسل دانست.

چندی پیش که یک ویدئوی موسیقی محصول عربستان سعودی به خاطر رقص خواننده‌اش که حجاب بر سر و نقاب به چهره داشت و در بخشی از ترانه‌اش می‌خواند "خدا کند مردها سر به نیست شوند" در شبکه‌های اجتماعی سر و صدا به پا کرد، بسیاری آن‌را چالشی در برابر شرایط حاکم توصیف کردند. اما در نهایت باعث نشد توجه از مسایل همیشگی و متداول منحرف شود. باید توجه داشت که شرایط عربستان سعودی به هیچ وجه نمایان‌گر تمامی جهان عرب نیست. در حقیقت زنان با صدای نیرومند خود در نسل‌های مختلف و در ملل گوناگون و در انواع موسیقی‌های عربی، از ترانه‌های محلی و فولکلور گرفته تا موسیقی تجاری و پاپ، همواره یک رکن اصلی بوده‌اند.

"یاسمین حمدان"، ترانه سرا و خواننده لبنانی می‌گوید:"تمام آوازه خوانان عربی که من در دوران کودکی به آنها گوش داده و یا آنها را تماشا کردم شخصیت بسیار قوی داشتند." او فعالیت خود را با خوانندگی اولین گروه الکتروپانک بیروت به نام "سوپکیلز" در اواخر دهه ۹۰ میلادی شروع کرد و به زودی دومین آلبوم از کارهای انفرادی خود به نام "الجمیله" را وارد بازار خواهد کرد.

او می‌افزاید:"این بسیار عادی است. زنان عرب همواره در خط مقدم فعالیت‌های فرهنگی نقش فعالی داشتند. از دهه ۲۰ میلادی به عنوان تهیه کننده سینما، آوازه خوان، بازیگر، رقصنده و طراح رقص و از مدت‌ها پیش از آن به عنوان نویسنده".

ماندگارترین چهره در عرصه موسیقی هنوز هم ترانه سرا و آوازه خوان و بازیگر مصری ام کلثوم ملقب به "ستاره شرق" است.

او در آغاز قرن بیستم میلادی به دنیا آمد. پدرش در یک مسجد محلی امام بود. ام کلثوم در دوران نوجوانی موسیقی کلاسیک خواند و در دهه ۱۹۲۰ به عنوان خواننده ای با استعداد ِ فوق العاده در دنیای موسیقی مطرح شد. او همچنین در چندین فیلم بازی کرد از جمله "نغمه امید" محصول ۱۹۳۷ که در آن نقش یک مادر مطلقه و شاغل را بازی می‌کند که برای تامین زندگی دخترش باید کار کند. موسیقی و ترانه‌های متن این فیلم از جمله "سرود دانشگاه" سرشار از موضوعاتی مثل همبستگی و غرور ملی است. او نماد حضور زنان دوشادوش مردان در خط مقدم تلاش برای هویت ملی بود و علاوه بر اشعار عاشقانه در باره سیاست نیز می‌خواند.

بیشتر بخوانید:

موفقیت ویدئوی طنز درباره حقوق زنان سعودی

از مساجد نابلس به جای اذان صدای ام کلثوم پخش شد

شیرین نشاط زندگی "ام کلثوم" را به روی پرده می‌آورد

آواز خواندن، گناه بزرگ زنان؟

لباسی که جهان عرب را تکان داد

مخالفان و موافقان مشروعیت موسیقی در اسلام

بسیاری از ستاره‌های پیشگام موسیقی عربی با "دوران طلایی" سینمای مصر هم دوره بودند و از این طریق توانستند شنوندگان بیشتری داشته باشند. نام‌های سرشناسی مثل "لیلا مراد" فرزند یک خانواده یهودی قاهره و یا "اسمهان" که فرزند یک خانواده دروزی سوری تبار اشرافی بود و صدای دلنشین او با مرگش در سال ۱۹۴۴ در سن ۳۱ سالگی خاموش شد. ترانه‌هایی که در این دوران با صدای این خواننده‌ها و با ارکسترهای بزرگ اجرا شده هنوز هم اجزاء ماندگار فرهنگ عرب هستند و به اشکال گوناگون و با اجراهای متفاوت تکرار می‌شوند. با این همه باید گفت که روح واقعی آوازه خوانان قدیمی زن اکنون به بهترین نحو در وجود نسل جدیدی از هنرمندان مستقل تبلور یافته است.

یاسمین حمدان در آلبوم جدیدش از منظر یک شخصیت زن اشعار ترانه‌ها را نوشته است.

او می‌گوید:"در آنها تناقض‌های زیادی وجود دارد. این شخصیت‌ها هم قوی اند و هم شکننده، که به نظرم این تناقض بسیار زیباست." در شرایطی که بسیاری از هم نسلان او به سمت خواندن به زبان‌های غربی گرایش دارند یاسمین ترجیح می‌دهد به زبان عربی بخواند. او در مصاحبه‌ای با روزنامه گاردین گفت:"احساس می‌کردم زبان عربی ماده خامی است که آزادانه می‌توان به آن شکل داد. این برای من خیلی هیجان انگیز بود."

قضاوت‌های متضادی از "احساس مسئولیت" در جهان عرب در مورد هر چیزی وجود دارد. از نحوه لباس پوشیدن و متن ترانه‌ها گرفته تا ترکیب زن و مرد در تماشاچیان موضوعات مورد مناقشه و اعتراض هستند. یاسمین می‌گوید: "در عالم موسیقی عربی اصول زیادی هست. شکستن آنها کار ساده‌ای نیست." او اکنون با همسرش "الیا سلیمان"، فیلمساز فلسطینی ساکن پاریس است و به برگزاری کنسرت در سطح جهان ادامه می‌دهد. به گفته ساسمین"محافظه کاری فقط در مذهب نیست، می‌تواند اجتماعی و یا روشنفکرانه باشد و حتی در تغییر ترانه‌های قدیمی هم نوعی تابو وجود دارد."

"آمال المثلوثی" ترانه سرا و خواننده آهنگ‌های اعتراضی تونسی تبار ساکن نیویورک که آلبوم دوم او به نام "انسان" اخیرا وارد بازار شده همین نظر را دارد. او می‌گوید: "ما خوانندگان زن پاپ مشهور فراوانی داریم و مشکل این نیست. ولی قطعا فکر می‌کنم وقتی خواننده زنی طرح و ایده خود را داشته باشد کارش واقعا مشکل خواهد شد. در جهان عرب از خواننده‌های خوب توقع بسیار بالایی وجود دارد که من خوشم می‌آید ولی رسانه‌ها و بازار اصلی موسیقی هم روش برخورد سنتی خود را دارد و کنار گذاشتن تصور رایج از خوانندگان قدیمی بسیار دشوار است."

آمال المثلوثی ملقب به "صدای انقلاب تونس" خواننده‌ای پر تحرک با انگیزه‌های سیاسی است و در آثارش همواره به بی‌عدالتی و مسائل اجتماعی می‌پردازد. یکی از ترانه‌های او با عنوان "من آزادم" به سرود بهار عربی بدل شد و او در مراسم اعطای جایزه نوبل سال ۲۰۱۵ آنرا اجرا کرد. او از منابع الهام خود به "فیروز"، خواننده مشهور لبنانی و "شیخ امام" خواننده ترانه‌های اعتراضی و آهنگساز مصری اشاره می‌کند. او در عین حال از طرفداران جانی میچل ترانه سرا و خواننده آمریکایی است.

آمال می‌گوید هدفش این بوده که در آلبوم دومش "تناقض‌های جوامع مسلمان عرب را نشان دهد، چگونه با میراث فرهنگی خود ارتباط برقرار کنیم و در عین حال با تجارب شخصی خود آن‌را تعمیم دهیم." او معتقد است انتخاب زبان در موسیقی می‌تواند شکلی از اعتراض باشد."به نظرم در حال حاضر اگر زنی به زبان عربی بخواند به غیر از مواردی که برای جشن و رقص باشد به سختی می‌تواند وارد فضاهای اصلی عرضه موسیقی شود. شاید این درمورد اکثر زبان‌های غیرانگلیسی صادق باشد. اما وقتی من به زبان مادری‌ام می‌خوانم، چه عربی کلاسیک و چه عربی با لهجه تونسی، خواندنم احساس و عمق دیگری دارد. به عنوان عرب واقعا مهم است که ما صدای خود را با هنر و ابراز مثبت احساسات خود بیامیزیم."

ورای بازارهای اصلی

بسیاری از هنرمندان با خروج از بازارهای اصلی عرضه موسیقی می‌توانند به استقلال بیشتری دست یابند و در عین حال به صف هنرمندان زن نیرومند عرب بپیوندند. در سراسر خاورمیانه گروه‌های موسیقی خودجوش و زیر زمینی به بدیل موسیقی پاپ تجاری بدل شده اند. "مریم صالح"، خواننده و ترانه سرای اهل قاهره معتقد است که هم مردان و هم زنان در دنیای موسیقی مستقل برای موفقیت باید سخت تلاش کنند چون محل نمایش و منبع درآمد چندانی وجود ندارد. او می‌افزاید:"در حقیقت در مقایسه با هنرمندان مرد در این عرصه زنان به عنوان یک هنرمند مستقل احساس نیرومندی بیشتری می‌کنند."

بدیهی است که صداهای زن نیرومند لزوما با یکدیگر همفکر و همگام نیستند. از نگاه مریم صالح خواننده و ترانه سرای اهل قاهره موسیقی، ام کلثوم نماینده موسیقی و صنعت هنری همگام با قدرت و جریان حاکم بود. او می‌گوید:"صدایش، نحوه خواندن و اجراهایش، انتخاب‌ها و گرایش او، ام کلثوم را به نماد و بخشی از سیستم بدل کرد. اما هنرمندان زن آلترناتیو امروزی واقعا مستقل هستند و تمامی بخش‌های آثارشان را تهیه و کنترل می‌کنند. نمونه بارز آن کامیلیا جبران (خواننده و آهنگساز فلسطینی) است."

"سارا المینیاوی"، موسس شرکت موسیقی سیمسارا معتقد است "موسیقی عربی آلترناتیو و به همین اعتبار هر موسیقی غیرانگلیسی زبان به ندرت در رسانه‌های بزرگ و اصلی فرصتی برای پخش پیدا می‌کند. و هر گاه امکان پخش پیدا کند در چارچوب مباحثی مثل سیاست و مذهب است و این برای هر دو جنسیت یکسان است."

به گفته سارا "هیچ تردیدی نیست که فضا برای هنرمندان موسیقی آلترناتیو عرب دشوارتر است و در نتیجه این هنرمندان به خاطر کمبود امکانات هوشمندانه تر عمل می کنند. ولی اگر تا آنجا پیش برویم که بگوئیم سرکوب باعث شکوفایی می‌شود و افراد را مصمم می‌کند این ارائه تصویری رمانتیک از واقعیت‌های تلخ زندگی به دست خواهد داد. خوانندگان و موسیقی دانان مستقل در جهان عرب مثل هر فرد دیگری در جهان موسیقی هدف خود را دنبال می‌کنند و با شیوه زندگی پیرامونشان خود را تطبیق می دهند."

هم مریم صالح و هم سارا المیناوی معتقدند که در عصر دیجیتال فرمهای گوناگون موسیقی و هنر سریعتر از هر زمان دیگر در حال تغییرند. عصر دیجیتال در سراسر جهان عرب فضای نامحدودی ایجاد کرده که در آن نسل های مختلف هنرمندان و ژانرهای هنری نقاط مشترکی پیدا کرده اند. صدای قوی خوانندگان زن در قالب های متفاوتی ارائه می شود که از دنیای واقعیت فراتر می رود و وارد دنیای فانتزی می شود و طنینش ادامه می یابد.