جنگ مجازی در ایکس؛ سفارت‌خانه‌های ایران در برابر ترامپ

زمانی که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، برای ایران ضرب‌الاجلی تعیین کرد تا پیش از آغاز حملات به «پل‌ها و نیروگاه‌های» این کشور، تهران را وادار به توافق کند، حساب کاربری سفارت ایران در زیمبابوه در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «ساعت ۸ شب خیلی مناسب نیست. می‌شود آن را به بین ۱ تا ۲ بعدازظهر تغییر دهید؟ یا اگر ممکن است، بین ۱ تا ۲ بامداد؟»

در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران و پس از برقراری آتش‌بس، حساب‌های دیپلماتیک ایران در ایکس به بخش مرکزی پیام‌رسانی و نفوذ آنلاین تهران تبدیل شدند و رویکردی غیرمتعارف در پیش گرفتند: ترکیب میم‌ها، طنز و پاسخ‌های هماهنگ برای شکل دادن به روایت‌ها و به چالش کشیدن مقام‌های آمریکایی.

ترامپ روز ۱۰ آوریل در شبکه تروث سوشال و در اشاره‌ای ضمنی به موثر بودن کارزار آنلاین حکومت ایران نوشت: «ایرانی‌ها در برخورد با رسانه‌های جعلی و روابط عمومی بهتر از جنگیدن عمل می‌کنند.»

پس از آغاز جنگ، حساب‌های سفارتخانه‌های ایران در شبکه‌های اجتماعی از زبان سنتی دیپلماتیک فاصله گرفتند و به جای آن از طنز و کنایه برای مقابله با انتقادها، تقویت پیام‌های ضدجنگ و به چالش کشیدن روایت‌های غالب استفاده کردند.

این راهبرد ممکن است با هدف بازسازی تصویر جهانی ایران در دوران جنگ نیز دنبال شده باشد؛ جنگی که کمتر از دو ماه پس از مرگبارترین سرکوب اعتراضات در جمهوری اسلامی رخ داد.

کدام سفارتخانه‌ها فعال‌تر بودند؟

سفارتخانه‌های ایران در مناطق مختلف نقش قابل توجهی ایفا کردند و حساب‌های فعال در آفریقای جنوبی، زیمبابوه، هند و ژاپن از نظر میزان تعامل در میان فعال‌ترین‌ها بودند.

وزارت امور خارجه ایران به حدود ۱۳۰ حساب سفارتخانه و کنسولگری پیوند دارد که بسیاری از آن‌ها در قالب یک کارزار هماهنگ فعالیت کردند. در این مجموعه حساب‌های دیپلماتیک، پیام‌ها غالبا از نظر لحن و زمان انتشار به صورت هماهنگ و هم‌زمان تنظیم می‌شدند.

در این میان نمایندگی ایران در آفریقای جنوبی با جذب دنبال‌کنندگان زیاد و انتشار مکرر میم‌ها و ویدیوهای وایرال که سیاست‌های آمریکا را نقد و تمسخر می‌کرد، به طور خاص مورد توجه قرار گرفت. این نمایندگی از جمله نخستین نهادهایی بود که این راهبرد را به کار گرفت.

مخاطبان هدف چه کسانی هستند؟

به نظر می‌رسد این پیام‌ها عمدتا مخاطبان بین‌المللی را هدف قرار داده‌اند، نه مخاطبان داخلی ایران را.

دسترسی به شبکه‌های اجتماعی مانند ایکس در داخل ایران همچنان مسدود است.

همچنین از زمان آغاز جنگ در ۲۸ فوریه، اکثر ایرانیان به دلیل قطع تقریبا کامل اینترنت که هنوز ادامه دارد، دسترسی بسیار محدودی به اینترنت جهانی داشته‌اند.

بیشتر پست‌ها به زبان انگلیسی نوشته شده و برای جلب توجه گروه‌هایی تنظیم شده که منتقد سیاست خارجی آمریکا هستند؛ از جمله صداهای ضد جنگ، بخش‌هایی از افکار عمومی آمریکا و مخاطبان کشورهای موسوم به «جنوب جهانی».

لحن این محتوا - که اغلب طنزآمیز، کنایه‌آمیز یا تحریک‌آمیز است - به گونه‌ای تنظیم شده که مخاطبان جوان‌تر و جوامع آنلاین بدبین به اقدامات آمریکا را درگیر کند.

چه نوع محتوایی منتشر می‌کنند؟

حساب‌های سفارتخانه‌های ایران از طیف گسترده‌ای از سبک‌های محتوایی استفاده کرده‌اند؛ از طنز و هجو گرفته تا ویدیوهای احساسی و محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی.

یکی از مضامین محوری، تمسخر اظهارات مقام‌های آمریکایی، به ویژه دونالد ترامپ، بوده است که اغلب او را فردی غیرقابل پیش‌بینی یا متناقض نشان می‌دهند.

یکی از محورهای قابل توجه در تولید محتوا به تهدید آمریکا درباره تنگه هرمز مربوط می‌شد. حساب‌های سفارتخانه‌های ایران با طنزی هماهنگ به این موضوع واکنش نشان دادند، از جمله شوخی‌هایی که با ایده «گم شدن کلیدهای» این آبراه وایرال شدند.

برخی از محتواهای تولیدشده جدی‌تر بودند. در شماری از پست‌ها، با استفاده از هوش مصنوعی برای به تصویر کشیدن قربانیان حملات آمریکا و اسرائیل، روایت‌هایی احساسی ارائه می‌شد که هدف آن انسانی‌تر نشان دادن پیامدهای جنگ بود.

یکی از مواردی که مقام‌های آمریکایی به شدت هدف قرار گرفتند، زمانی بود که حساب‌های ایرانی به تهدید دونالد ترامپ مبنی بر «بازگرداندن ایران به عصر حجر» واکنش تندی نشان دادند و با ارجاع‌های تاریخی، بر قدمت تمدن ایران تاکید کردند.

پس از تحولات مربوط به آتش‌بس، پیام‌ها به سمت مضامین مقاومت و پیروزی تغییر جهت داد و پست‌هایی منتشر شد که بر قدرت ایران در صحنه جهانی تاکید می‌کرد. یکی از پست‌های پرطرفدار سفارت ایران در هند، تصویری تولیدشده با هوش مصنوعی را با این توضیح منتشر کرد: «در برابر تمدن ایرانی سر تعظیم فرود آورید.»

یکی دیگر از مضامین تکرارشونده در محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی، ارتباط ادعایی دونالد ترامپ با جفری اپستین و موضوع گسترده‌تر پرونده‌های اپستین بود.

یکی دیگر از مواردی که حساب‌های دیپلماتیک ایران به سرعت به آن واکنش نشان دادند، زمانی بود که دونالد ترامپ به دلیل انتشار پستی در تروث سوشال، که در آن تصویری تولیدشده با هوش مصنوعی از خودش در نقش عیسی مسیح در حال شفای یک بیمار در تخت بیمارستان دیده می‌شد، به شدت مورد انتقاد قرار گرفت.

یکی از ویدیوهایی که در حساب سفارت ایران در تاجیکستان منتشر شد، این تصویر را متحرک کرد و نشان داد عیسی مسیح از پشت سر دونالد ترامپ پایین می‌آید و مشت محکمی به او می‌زند. این پست بیش از ۲۴ میلیون بازدید داشته است.

نگرانی‌های اقتصادی در آمریکا نیز یکی دیگر از محورهای تولید محتوا بود و برخی پست‌ها با هدف قرار دادن مخاطبان آمریکایی، به هزینه‌های احتمالی جنگ، مانند افزایش قیمت سوخت، اشاره داشتند.

فراتر از حساب‌های سفارتخانه‌ها چه کسانی نقش داشتند؟

فراتر از کانال‌های دیپلماتیک، برخی چهره‌های ایرانی و تولیدکنندگان محتوای غیررسمی نیز نقش ایفا کردند.

محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، که در زمان جنگ یکی از تصمیم‌گیرندگان کلیدی بود و بعدها به مذاکره‌کننده ارشد ایران در گفت‌وگوهای صلح با آمریکا تبدیل شد، از جمله مهم‌ترین مقام‌هایی بود که حسابش به زبان انگلیسی پست می‌گذاشت. این حساب در ابتدا اغلب از زبان تند و میم استفاده می‌کرد، اما در جریان مذاکرات و پس از آن، لحن رسمی‌تری در پیش گرفت.

ویدیوهای انیمیشن به سبک لِگو نیز سهم قابل‌توجهی در این فضا داشت. این کلیپ‌ها که به شکل گسترده‌ای در ایکس و اینستاگرام منتشر شدند، با موسیقی و روایت‌های ساده، پیام‌های ضدجنگ و ضد آمریکایی منتقل می‌کردند.

سازندگان این ویدیوها با نام «اکسپلوسیو مدیا» خود را مستقل معرفی می‌کنند، اما محتوای تولیدی آن‌ها به شدت همسو با روایت‌های حکومت ایران است.

به نظر می‌رسد این ویدیوها با استفاده از موسیقی هیپ‌هاپ تولیدشده با هوش مصنوعی و پیام‌های ساده اما تحریک‌آمیز، برای جذب مخاطبان آمریکایی طراحی شده‌اند. در این روایت‌ها، ترامپ چهره‌ای منفی دارد، به عنوان مسئول خشونت‌ها معرفی می‌شود و دولت آمریکا به فساد و نفوذپذیری از اسرائیل متهم می‌‌شود.

ارزیابی میزان اثرگذاری کارزار آنلاین ایران بر مخاطبان آمریکایی کار ساده‌ای نیست. با این حال، روشن است که این کارزار در مقاطعی توانسته در جلب توجه، با یکی از پرصداترین چهره‌های آنلاین، یعنی دونالد ترامپ،‌ رقابت کند.