جرمی بوئن: حمله شورشیان غافلگیرکننده بود اما نمی‌توان کار اسد را تمام‌شده دانست

جنگی که بار دیگر در سوریه شعله‌ور شده، تازه‌ترین پیامد تنش‌هایی است که پس از حملات ۷ اکتبر حماس به اسرائیل، خاورمیانه را فرا گرفته است.

حملات سال گذشته حماس و واکنش اسرائیل، وضعیت موجود را دگرگون کرد. رویدادهای اخیر سوریه گواه دیگری است بر این که جنگی که خاورمیانه را در بر گرفته، در حال تشدید است نه کاهش.

در طول یک دهه جنگ داخلی که از سال ۲۰۱۱ شروع شد، حکومت بشار اسد تنها به این دلیل دوام آورد که آماده بود سوریه را ویران کند تا حکومتی را که از پدرش به ارث برده بود نجات دهد.

برای این کار او به متحدان قدرتمندی مانند روسیه، ایران و حزب‌الله لبنان متکی بود که به نفع او در برابر مخالفان و گروه‌های شورشی وارد عمل شدند. این گروه‌ها از افراط‌گرایان داعش را شامل می‌شدند تا شبه‌نظامیانی که از سوی آمریکا و پادشاهی‌های ثروتمند حوزه خلیج فارس حمایت می‌شدند.

اکنون پس از ضربات سنگینی که اسرائیل با حمایت آمریکا به منافع امنیتی ایران در خاورمیانه وارد کرده، جمهوری اسلامی در وضعیت بحرانی قرار دارد. متحدش حزب‌الله که پیشتر بهترین نیروهای خود را برای دفاع از حکومت اسد به سوریه اعزام می‌کرد، اکنون از حملات اسرائیل فلج شده است.

روسیه در روزهای اخیر چند حمله هوایی علیه شورشیان در سوریه انجام داده، اما قدرت نظامی آن تقریبا به طور کامل به جنگ اوکراین اختصاص یافته است.

جنگ در سوریه پایان نیافته، بلکه از جایگاهی که پیش‌تر در اخبار داشت خارج شده است. بخشی از دلیل آن وضعیت آشفته‌ای که در سراسر خاورمیانه و فراتر از آن حکم‌فرما است، و بخشی دیگر هم به دلیل اینکه ورود خبرنگاران به این کشور تقریبا غیرممکن شده است.

در برخی نقاط جنگ به حال تعلیق یا توقف درآمده بود، اما سوریه پر از مسائل و مشکلات حل‌نشده است.

حکومت اسد هرگز قدرتی را که پیش از سال ۲۰۱۱ در سوریه داشت بازنیافت، هر چند زندان‌های او همچنان مملو از زندانیان سوری است.

با وجود این تا روزهای اخیر، دولت بشار اسد شهرهای بزرگ، مناطق حومه آن‌ها و بزرگراه‌های اصلی ارتباطی میان این شهرها را در کنترل خود داشت.

اکنون ائتلافی از گروه‌های شورشی به رهبری هیئت تحریر شام از ادلب، استانی در مرز ترکیه که کنترل آن را در دست دارند، خارج شده و تنها در عرض چند روز نیروهای سوریه را در یک رشته حملات غافلگیرکننده از دور خارج کرده‌‌اند.

دو روز پس از آغاز حمله، این گروه‌ها عکس‌هایی از افراد مسلحی منتشر کردند که قلعه باستانی حلب را تسخیر کرده بودند؛ پایگاهی که از سال ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۵، زمانی که شهر بین شورشیان و نیروهای رژیم تقسیم شده بود، برای نیروهای دولتی غیرقابل نفوذ بود.

فضا در حلب پس از شکست نیروهای دولتی آرام به نظر می‌رسد. یکی از عکس‌ها که در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده، شورشیان مسلح و یونیفورم‌پوش را نشان می‌دهد که برای خرید مرغ سرخ‌شده در صف یک اغذیه‌فروشی ایستاده بودند.

هیئت تحریر شام ریشه در القاعده دارد، اما در سال ۲۰۱۶ از این گروه جدا شد و از آن زمان در مقاطعی با بازماندگان وفادار به آن درگیر شده است. اما این گروه همچنان از سوی شورای امنیت سازمان ملل متحد، آمریکا، اتحادیه اروپا، ترکیه و بریتانیا به عنوان یک گروه تروریستی شناخته می‌شود. (حکومت سوریه همه مخالفانش را تروریست می‌خواند.)

ابومحمد جولانی، رهبر هیئت تحریر شام، سابقه‌ای طولانی به عنوان یک رهبر اسلام‌گرای افراطی در عراق و سوریه دارد. با وجود این او در سال‌های اخیر از ایدئولوژی جهادی سختگیرانه فاصله گرفته تا محبوبیت گروهش را افزایش دهد.

یکی دیگر از اهداف این تغییرات، جلب حمایت برای حمله اخیر بود که هیئت تحریر شام آن را «عملیات دفع تجاوز» می‌نامد. در انتخاب این نام و بیانیه‌های رسمی گروه، از لحن و زبان افراطی و اسلام‌گرایانه پرهیز شده است.

به گفته مینا لامی، کارشناس رسانه‌های جهادی در بخش مانیتورینگ بی‌بی‌سی، این زبان خنثی با این هدف استفاده شده تا بین وقایع جاری و گذشته افراطی هیئت تحریر شام فاصله بیندازد و این حمله را به عنوان اقدام مشترک شورشیان علیه حکومت اسد معرفی کند.

سوری‌ها به طور کلی از لفاظی‌های مذهبی افراطی بیزارند. با تسلط گروه‌های اسلام‌گرا بر شورش‌ها پس از سرکوب تظاهرات حامیان دموکراسی در سال اول جنگ داخلی که از ۲۰۱۱ شروع شد، بسیاری از سوری‌ها یا بی‌طرف ماندند یا با اکراه از رژیم حمایت کردند، چون از ایدئولوژی مرگبار و افراطی داعش می‌ترسیدند.

یورش اخیر هیئت تحریر شام، برآمده از وضعیت سیاسی چندپاره و ناپایدار حاکم بر شمال سوریه است. بخش زیادی از شمال شرق کشور در کنترل «نیروهای دموکراتیک سوریه»، به رهبری کردها و تحت حمایت آمریکا است که حدود ۹۰۰ نیرو در آنجا مستقر کرده‌اند.

ترکیه بازیگر مهمی است و مرزهایی را کنترل می‌کند که در آن نیروهای نظامی خود و همچنین شبه نظامیان مورد حمایتش را مستقر کرده است. هسته‌های خفته‌ عملیاتی که از بقایای داعش تشکیل شده‌، گاهی حملات مرگباری در جاده‌های بیابانی سوریه انجام می‌دهند.

گزارش‌ها از سوریه حاکی است که نیروهای شورشی تجهیزات نظامی مهمی، از جمله بالگردهای ارتش را تصاحب کرده‌اند و در حال پیشروی به سمت حما، شهر مهم بعدی در مسیر دمشق هستند.

بدون شک حکومت سوریه و متحدانش برای تثبیت موقعیت خود و حمله متقابل، به ویژه با استفاده از قدرت هوایی، تلاش زیادی خواهند کرد. شورشیان نیروی هوایی ندارند، هر چند بر اساس گزارش‌ها، یکی از مقام‌های ارشد اطلاعاتی سوریه را با استفاده از پهپاد کشته‌اند که نشان دیگری از تحولاتی است که پهپادها در جنگ ایجاد کرده‌اند.

تجدید درگیری‌ها در سوریه باعث نگرانی بین‌المللی شده است. گیر پدرسن، نماینده ویژه سازمان ملل در امور سوریه، در بیانیه‌ای هشدار داد که «تحولات اخیر مخاطرات شدیدی برای غیرنظامیان ایجاد کرده و پیامدهای جدی برای امنیت منطقه و جهان دارد... هیچ‌یک از طرف‌های سوری یا بازیگران موجود نمی‌توانند درگیری‌های سوریه را از طریق نظامی به سرانجام برسانند.»

پدرسن همچنین گفته است که «ایجاد یک روند سیاسی واقعی» برای اجرای قطعنامه ۲۲۵۴ شورای امنیت سازمان ملل که در سال ۲۰۱۵ تصویب شد، با «شکست جمعی» روبرو شده است. این قطعنامه نقشه راهی برای صلح ارائه می‌کرد و اصل مهم آن به این صورت در متن منعکس شده بود که «مردم سوریه آینده سوریه را تعیین خواهند کرد».

هدف از آن ترسیم آینده‌ای بود که با انتخابات آزاد و قانون اساسی جدید شکل می‌گرفت. اما این به معنای آن بود که اسد و خاندانش کنترل کشوررا که سال‌ها با آن مانند ملک شخصی رفتار کرده‌اند، واگذار کنند. بیش از نیم میلیون کشته گواهی روشنی بر عزم آن‌ها برای جلوگیری از وقوع چنین امری است.

هنوز خیلی زود است که کار حکومت اسد را تمام‌شده فرض کنیم. این رژیم از پایگاه حمایتی واقعی برخوردار است. برخی سوری‌ها بین بد و بدتر، این حکومت را به عنوان گزینه‌ بد می‌بینند که از نظر آنها بهتر از افراط‌گرایانی است که بر شورش‌ها مسلط شدند.

اما اگر دیگر گروه‌های ضد اسد هم – که تعدادشان کم نیست – قیام کنند، رژیم او بار دیگر در معرض خطری مرگبار قرار خواهد گرفت.