جنگ سوریه: کنترل مناطق مختلف شمال سوریه در دست کیست؟

پس از ۱۳ سال، جنگ در سوریه همچنان ادامه دارد.

در سال ۲۰۱۱، اعتراضات مسالمت‌آمیز علیه بشار اسد، رئیس‌جمهور سوریه، به جنگ داخلی تمام‌عیاری تبدیل شد. این درگیری تاکنون جان نیم میلیون نفر را گرفته و به جنگی نیابتی با مداخله کشورهای منطقه، روسیه و آمریکا بدل شده است.

در حال حاضر، سوریه به چهار بخش مختلف تقسیم شده که یا تحت کنترل بشار اسد هستند یا گروه‌های مسلح مختلف و نهادهای خودخوانده با ایدئولوژی‌ها و وابستگی‌های متفاوت بر آن‌ها تسلط دارند.

از زمان شروع جنگ، کنترل مناطق مختلف سوریه دستخوش تغییرات چشمگیری شده است. دولت اسد که در ابتدا مناطق وسیعی از خاک کشور را به نیروهای شورشی واگذار کرده بود، با حمایت فعال روسیه از سال ۲۰۱۵، کنترل دو سوم کشور را در دست دارد.

با این حال، به‌ویژه در مناطق شمالی هم‌مرز با ترکیه، مقامات خودخوانده یا گروه‌های مسلح تحت حمایت قدرت‌های خارجی مرزهای داخلی متعددی را ترسیم کرده‌اند.

سرحات ارکمن از مرکز تحلیل امنیت و ریسک پروز اند کانز می‌گویدد: «از شرق دمشق تا مناطق منتهی به رود فرات، نفوذ ایران محسوس است.»

او می‌افزاید: «سواحل مدیترانه و مناطق بین آنجا و دمشق، و نواحی جنوبی تحت نفوذ روسیه قرار دارند.»

ایران و روسیه از مهم‌ترین و قدرتمندترین حامیان دولت اسد به شمار می‌روند.

لاذقیه، مهم‌ترین بندر سوریه در دریای مدیترانه، در اختیار اسد است و از زمان شروع جنگ داخلی نقشی حیاتی ایفا کرده است.

کنترل ادلب در دست کیست؟

در فاصله حدود ۱۲۰ کیلومتری مرز شمالی، استان ادلب واقع شده که آخرین پایگاه مهم اسلامگرایان مسلح مخالف اسد است.

از سال ۲۰۱۵ که نیروهای دولتی کنترل این استان را از دست دادند، ادلب در اختیار چندین گروه رقیب مخالف قرار گرفته است.

در حال حاضر، بخش اعظم ادلب در اختیار «هیئت تحریر شام»، یک گروه سیاسی و نظامی اسلامگرای سنی، قرار دارد.

مینا لامی، کارشناس رسانه‌های جهادی بخش مانیتورینگ بی‌بی‌سی، می‌گوید: «این گروه قبلاً جبهه نصرت نامیده می‌شد و بسیاری با این نام آشنا هستند. که شاخه القاعده در سوریه بود.»

در سال ۲۰۱۷، جبهه نصرت اعلام کرد که روابط خود را با القاعده قطع می‌کند، زیرا گروه‌های شورشی محلی به دلیل نام القاعده، از همکاری با آنها خودداری می‌کردند.

مینا لامی می‌گوید: «همه از نام القاعده هراس داشتند. به همین دلیل، این گروه اعلام استقلال کرد.»

با وجود اینکه هیئت تحریر شام بر استقلال خود و عدم ارتباط با نهادهای خارجی تأکید می‌کند و مدعی است که اهداف جهادی جهانی ندارد، سازمان ملل، آمریکا و ترکیه این گروه را وابسته به القاعده می‌دانند و آن را در فهرست سازمان‌های تروریستی قرار داده‌اند.

سرکیس کاسارگیان، روزنامه‌نگار سوری، می‌گوید که گروه‌های افراطی متعددی در منطقه از هیئت تحریر شام حمایت می‌کنند، از جمله حزب اسلامی ترکستان که یک گروه جهادی عمدتاً متشکل از اویغورهای چینی است.

پس از بیرون راندن اکثر شبه‌نظامیان تحت حمایت ترکیه از ادلب، این منطقه در عمل تحت حاکمیت هیئت تحریر شام است.

مینا لامی می‌گوید: «این گروه وزارتخانه‌ها و وزرایی دارد که در رسانه‌های اجتماعی بسیار فعال هستند، پروژه‌های جدید را افتتاح می‌کنند، بر بازسازی تمرکز دارند و در مراسم فارغ‌التحصیلی شرکت می‌کنند.»

«در واقع، این گروه تلاش می‌کند خود را به عنوان دولتی کوچک در درون یک دولت معرفی کند که خدمات مستقل خود را ارائه می‌دهد و به دنبال کسب مشروعیت بین‌المللی است.»

در سال ۲۰۱۷، ترکیه که مخالف دولت سوریه بود، همراه با متحدان سوریه یعنی روسیه و ایران، در مذاکراتی در آستانه، پایتخت قزاقستان، به توافقی برای ایجاد مناطق کاهش تنش از جمله ادلب دست یافتند. هدف از این توافق، کاهش شدت درگیری‌ها بود.

در سال بعد، روسیه و ترکیه برای ایجاد یک منطقه حائل غیرنظامی در استان ادلب به توافق رسیدند تا نیروهای دولتی را از شورشیان مستقر در این منطقه جدا کنند.

چه کسی کنترل عفرین را در دست دارد؟

عفرین، که زمانی منطقه‌ای تحت کنترل کردها در شمال غرب سوریه بود، اکنون در اختیار گروه‌های مخالف اسد که تحت حمایت ترکیه هستند، قرار دارد.

در سال ۲۰۱۸، پس از تصمیم آمریکا برای تشکیل نیروی امنیتی مرزی متشکل از نیروهای کردِ یگان‌های مدافع خلق (ی‌پ‌گ)، ترکیه حمله گسترده‌ای را علیه نیروهای کرد در آن سوی مرز آغاز کرد. آنکارا این گروه را تهدیدی برای امنیت ملی و شاخه‌ای از پ‌ک‌ک می‌داند که بیش از سه دهه در جنوب شرقی ترکیه علیه دولت این کشور مبارزه مسلحانه کرده است.

از آن زمان تاکنون، ترکیه و گروه‌های سوری متحد آن، کنترل منطقه عفرین را در دست دارند.

ترکیه در سال ۲۰۱۷ گروه‌های شبه‌نظامی تحت حمایت خود را زیر عنوان «ارتش ملی سوریه» گرد هم آورد. این گروه‌ها پیش از آن به نام ارتش آزاد سوریه شناخته می‌شدند.

ارتش ملی سوریه شامل گروه‌هایی است که مستقیماً با ارتش یا سازمان اطلاعات ترکیه در ارتباط هستند، مانند تیپ سلطان مراد، و همچنین گروه‌هایی که با اخوان المسلمین و قطر پیوند دارند.

مینا لامی از بخش مانیتورینگ بی‌بی‌سی می‌گوید: «تا آنجا که ما اطلاع داریم، این گروه‌ها با گروه‌های جهادی همکاری نمی‌کنند، اما قطعاً در راستای اهداف، اولویت‌ها و جاه‌طلبی‌های ترکیه در منطقه فعالیت می‌کنند. به همین دلیل، آنها به شدت مخالف نیروهای دموکراتیک سوریه به رهبری کردها و همچنین نیروهای دولتی سوریه هستند.»

در حال حاضر، ارتش ملی سوریه با پشتیبانی ترکیه، مناطقی از عفرین تا جرابلس در غرب رود فرات و از تل ابیض تا رأس العین در شرق را تحت کنترل دارد.

ارتش ملی سوریه بخشی از ساختار اداری موسوم به «دولت موقت سوریه» است و دولت و ارتش ترکیه نیز نقش قابل توجهی در این منطقه ایفا می‌کنند.

کنترل منبج در دست کیست؟

یکی دیگر از گروه‌های مهم در شمال سوریه، «نیروهای دموکراتیک سوریه» است.

این ائتلافِ متشکل از شبه‌نظامیان و گروه‌های شورشی کرد و عرب، کنترل مناطقی از شرق رود فرات تا مرز عراق و همچنین شهرهای تل رفعت و منبج در غرب را در دست دارد.

نیروهای دموکراتیک سوریه در سال ۲۰۱۸ به صورت یکجانبه نهادی را تحت عنوان اداره خودمختار شمال و شرق سوریه تأسیس کردند. این گروه یک چهارم خاک سوریه را تحت کنترل دارد و میزبان پایگاه‌های نظامی آمریکا و روسیه است.

سرحات ارکمن، تحلیلگر امنیتی، می‌گوید: «برخلاف سایر گروه‌های مخالف، نیروهای دموکراتیک سوریه تلاش می‌کند با بهره‌گیری از روابط خود با مسکو و واشنگتن، مشروعیت بین‌المللی کسب کند.»

او می‌افزاید: «از یک طرف، آنها با دولت سوریه مذاکره می‌کنند تا چگونگی ادغام خود در آینده کشور را مشخص کنند و از طرف دیگر، همکاری نزدیک سیاسی، اقتصادی و نظامی خود را با آمریکا حفظ می‌کنند؛ که دمشق به شدت با آن مخالف است.»

آیا خطر داعش در سوریه از بین رفته است؟

گروه خودخوانده دولت اسلامی (داعش)، در سال ۲۰۱۴ خلافت خود را اعلام کرد و طی سال‌های متمادی موفق شد بخش‌های گسترده‌ای از سوریه و عراق را تحت کنترل خود درآورد.

ظهور داعش مسیر جنگ در سوریه را تغییر داد و منجر به شکل‌گیری ائتلافی به رهبری آمریکا، متشکل از بیش از ۷۰ کشور، برای شکست این گروه شد.

در سال ۲۰۱۹، این ائتلاف سرانجام موفق شد داعش را از آخرین پناهگاهش در سوریه بیرون براند.

اما آیا خطر داعش در سوریه کاملاً از بین رفته است؟

مینا لامی می‌گوید: «داعش به یک گروه شورشی تبدیل شده که حملات ضربتی انجام می‌دهد، اما همچنان در سوریه بسیار فعال است و حملاتش در سال جاری افزایش چشمگیری یافته است.»

او تأکید می‌کند که اگر داعش موفق شود جنگجویان و خانواده‌هایشان را که در اردوگاه‌های مختلف تحت کنترل نیروهای دموکراتیک سوریه در بازداشت هستند، آزاد کند، این امر می‌تواند نقطه عطف مهمی برای آن‌ها باشد.

طبق گزارش عفو بین‌الملل، بیش از پنج سال پس از شکست داعش، ده‌ها هزار نفر همچنان در بازداشت به سر می‌برند. تخمین زده می‌شود حدود ۱۱۵۰۰ مرد، ۱۴۵۰۰ زن و ۳۰۰۰۰ کودک در حداقل ۲۷ مرکز بازداشت و دو اردوگاه الهول و روج نگهداری می‌شوند.

مینا لامی می‌گوید: «داعش به این اردوگاه‌ها چشم دوخته است. این گروه منتظر هرگونه بحران یا ضعف در امنیت آن‌هاست تا بتواند به این اردوگاه‌ها و زندان‌ها حمله کرده و افراد آنجا را آزاد کند.»

او می‌افزاید: «نمونه‌هایی از چنین بحرانی می‌تواند شامل یک عملیات نظامی گسترده به رهبری ترکیه در شمال سوریه، احتمالاً علیه نیروهای کرد، یا یک عملیات بزرگ آمریکا علیه شبه‌نظامیان شیعه در سوریه باشد.»