پاپ فرانسیس و خاورمیانه: شور و شوقی که شاید تکرار نشود

در میدان سن‌ پیترو واتیکان، پیکره مسیح نوزاد از چوب زیتون، به پشت خوابیده و در چفیه فلسطینی پیچیده شده بود. اطراف پیکره عیسی را تندیس‌های چوبی دیگری که همگی از درختان زیتون فلسطینی ساخته شده بودند، فرا گرفته و بالای آن‌ها ستاره بیت‌اللحم آویزان بود که روی آن به زبان لاتین نوشته شده بود: «جلال خدا در آسمان‌ها و صلح و آرامش در زمین برای مردمی که خدا را خشنود می‌سازند.»

در حاشیه این مراسم، پاپ فرانسیس با ویلچر وارد شد تا پیامش را اعلام کند: «خشونت و جنگ دیگر بس است.»

این اثر هنری که توسط دو فلسطینی طراحی شده و «میلاد بیت‌اللحم ۲۰۲۴» نام داشت، به گفته پاپ فرانسیس یادآور کسانی بود که «در سرزمین مقدس و دیگر نقاط جهان از فاجعه جنگ رنج می‌برند.»

این مراسم آن زمان جنجالی شد و هم‌زمان مورد تحسین و انتقاد قرار گرفت. این جدال نمادین موافقان و مخالفان را، شاید بتوان بازتاب‌ ویژگی خاص دوران رهبری پاپ فرانسیس بر واتیکان نامید، دورانی که به باور طرفدارانش «شاید دیگر تکرار نشود.»

برخلاف پاپ‌های پیشین، پاپ فرانسیس روابطی گرم با کشورهای عربی برقرار کرد، روابطی که فراتر از ارتباط با جامعه مسیحیان خاورمیانه بود.

« یا برادریم یا دشمن»

روابط استثنایی که پاپ فرانسیس با خاورمیانه برقرار کرد، تنها به مواضع جسورانه‌اش درباره درگیری‌های منطقه، محدود نشد؛ بلکه در اقدامات تاریخی‌اش نیز ملموس بود. او نخستین پاپی بود که به کشورهای اسلامی در شبه‌ جزیره عربستان سفر کرد و با رهبران جامعه شیعه عراق نیز دیدار داشت.

به گفته کشیش ندیم نصار، مدیر اجرایی مؤسسه خیریه «آگاهی»، پاپ فرانسیس «شور و علاقه‌ای نسبت به خاورمیانه داشت (زادگاه اولیه مسیحیت) و عمیقاً نگران مشکلات آن بود.»

او می‌گوید: «به‌ خوبی آگاه بود که اگر مسیحیان از خاورمیانه بروند، این یک فاجعه برای مسیحیان سراسر جهان خواهد بود، زیرا در آن صورت، پیوند میان دوران عیسی مسیح و قرن بیست‌ویکم را از دست می‌دهیم؛ چرا که مسیحیان خاورمیانه پل ارتباطی این دو دوران هستند.»

پاپ فرانسیس توجه جهانی را زمانی به خود جلب کرد که در کنار شیخ احمد طیب، مفتی اعظم الازهر، در فوریه ۲۰۱۹ سند «برادری» را امضا کرد. هدف این سند، ترویج روابط انسانی، ایجاد پل‌های ارتباطی برای گفت‌و‌گوی بین ادیان، همزیستی میان ملت‌ها و مقابله با بنیادگرایی دینی و پیامدهای مخرب آن بود.

آنتوان قربان، استاد دانشگاه سنت ژوزف و دانشگاه سنت جورج در بیروت، این سند را یکی از «مهم‌ترین اسناد خرد انسانی» توصیف می‌کند و آن را سنگ‌بنای دیپلماسی واتیکان می‌داند که پاپ فرانسیس آن را در یک جمله خلاصه می‌کند: «یا برادریم یا دشمن… گزینه سومی وجود ندارد.»

به گفته‌ آنتوان قربان، گشایش رابطه بین‌ادیان در دوره‌ پاپ فرانسیس آغاز نشد، بلکه به دهه‌ ۱۹۶۰ بازمی‌گردد؛ زمانی که سند «نوسترا ایتاته» در جریان شورای دوم واتیکان منتشر شد. این سند، رابطه‌ کلیسای کاتولیک با اسلام و دیگر ادیان را بازتعریف کرد. در این سند، کلیسا از رویه‌ پیشین خود مبنی بر تکفیر سایر ادیان فاصله گرفت و به جای آن، بر لزوم احترام گذاشتن به ادیان دیگر تأکید کرد.

او گفت: «این متنی بنیادین برای درک سیاست‌های واتیکان است. این سند، آغازی بود بر تغییر استراتژیک واتیکان در دوران پاپ ژان پل دوم؛ تغییری که طی آن، واتیکان خود را به عنوان یک مرجع معنوی بازتعریف کرد که به "ستون اصلی دیپلماسی اخلاقی" تبدیل شد، دیپلماسی‌ که بر این اصل استوار است که "هر انسان، برادر انسان دیگر است."»

آقای قربان یادآوری می‌کند که همین رویکرد در سال ۲۰۱۷ نیز مشهود بود؛ زمانی که پاپ فرانسیس به قاهره سفر کرد و همراه با شیخ احمد طیب و شورای مراجع مسلمانان در کنفرانسی درباره‌ حقوق شهروندی شرکت کرد؛ کنفرانسی که با حضور رهبران تمامی کلیساهای مسیحی برگزار شد.

فرانسیس، «قدیس فقیر»

کاردینال خورخه ماریو برگولیو (که بعدها پاپ فرانسیس شد) در ۱۷ دسامبر ۱۹۳۶ در بوئنوس آیرس متولد شد. او نخستین پاپ از آمریکای لاتین و همچنین نخستین پاپ از فرقهٔ یسوعی‌هاست که رهبری کلیسای کاتولیک را بر عهده گرفت. برگولیو هم چنین نخستین پاپی بود که نام «فرانسیس» را برگزید؛ به افتخار «سنت فرانسیس آسیزی»، قدیسی که زندگی مرفه خود را برای کمک به فقرا رها کرد.

پاپ فرانسیس در آرژانتین بزرگ شد و تحت تأثیر الهیات رهایی‌بخش قرار گرفت، جنبشی که در نیمهٔ دوم قرن بیستم در آمریکای لاتین پا گرفت و ایده اصلی آن عبارت بود از «انجیل، انسان را به حمایت از فقرا فرا می‌خواند.»

به گفتهٔ کشیش ندیم نصار، پاپ فرانسیس تجسم «فروتنی، سادگی و زهد» بود. او هرگز بر تخت‌های زراندود ننشست و عصاها یا تاج‌های طلایی به دست نگرفت.

آقای نصار می‌گوید: «او در آپارتمانی کوچک در نزدیکی واتیکان زندگی می‌کرد، تنها دو قبای کشیشی داشت و هیچ‌ وقت از جواهرات استفاده نکرد. او در سبک زندگی و مرام مذهبی‌اش، انسانی متواضع بود.»

«شجاع و مدافع حقیقت»

دوران پاپ بودن فرانسیس با ناآرامی‌ها و درگیری‌های متعددی در خاورمیانه هم‌زمان شد، اما او با حساسیتی بالا به آن‌ها واکنش نشان داد. تنها چند روز پس از سقوط بشار اسد در سوریه و به قدرت رسیدن گروه‌های اسلام‌گرا به رهبری «هیئت تحریر شام»، پاپ برای یافتن راه‌حل سیاسی که وحدت، ثبات و رفاه مردم این کشور را تضمین کند، دعا کرد.

پاپ در پایان یکی از دیدارهای عمومی‌اش تأکید کرد که هر روز تحولات سوریه را پیگیری می‌کند و برای آنکه مردم این کشور بتوانند «درسرزمین محبوب‌شان… کشوری که سال‌ها درگیر جنگ بوده با صلح و امنیت زندگی کنند، دعا می‌کند.»

کشیش ندیم نصار، روحانی مسیحی سوری فعال در گفت‌وگوهای بین ادیانی، اعتقاد دارد که «پاپ فرانسیس بیشتر از هر پاپ دیگری در تاریخ واتیکان در گسترش گفت‌وگوی بین مذاهب نقش داشته است.»

پاپ فرانسیس از تحولات لبنان ابراز تأسف کرد، همدردی خود را با مردم این کشور اعلام کرد و از جامعه جهانی خواست «هر کاری در توان دارد انجام دهد» تا آنچه او «تشدید هولناک و غیرقابل‌قبول» خشونت نامید، متوقف شود.

پاپ فرانسیس اظهاراتی مشابه را نیز دسامبر پارسال مطرح کرد، زمانی که حمله هوایی اسرائیل که به کشته شدن هفت کودک از یک خانواده در شمال غزه منجر شد را محکوم کرد و آن را «بی‌رحمانه» خواند.

او به عنوان رهبر ۱/۴ میلیارد کاتولیک در سراسر جهان، معمولاً با احتیاط درباره درگیری‌ها اظهارنظر می‌کرد. اما در مورد عملیات نظامی اسرائیل در غزه، مواضع صریح‌تری گرفت. در بخش‌هایی از کتابی که در نوامبر منتشر شد، پاپ فرانسیس خواستار «بررسی دقیق» این مسئله شد که «آیا وضعیت در غزه با تعریف فنی نسل‌کشی مطابقت دارد یا نه»، اتهامی که اسرائیل آن را به شدت رد می‌کند.

آنتوان قربان به بی‌بی‌سی عربی گفت: «پاپ به طور مداوم و شخصی، به شکل مستقیم با مسئولین گروه‌های مسیحی در غزه در طول جنگ اسرائیل در تماس بود» و او را«مردی شجاع که از حقیقت نمی‌ترسید» توصیف کرد.

«مدافع انسانیت»

دغدغه‌های پاپ فرانسیس محدود به جنگ‌های اسرائیل با کشورهای همسایه نبود. در بیش از یک دهه رهبری کلیسای کاتولیک، او همواره با درک عمیق نسبت به بسیاری از تحولات جهان عرب واکنش نشان داد و بارها بر اهمیت گفت‌وگوی ادیان و ساختن پل‌های ارتباطی میان جوامع تأکید کرده است.

در مارس ۲۰۲۱، پاپ فرانسیس سفری تاریخی به عراق داشت؛ درباره وضعیت اقلیت مسیحی این کشور سخن گفت و بنیادگرایی دینی را محکوم کرد. او همچنین با آیت‌الله علی سیستانی، مرجع شیعه دیدار کرد؛ دیداری که برای نخستین بار بین یک پاپ و یک مرجع شیعی بلندمرتبه انجام گرفت.

به گفته آنتوان قربان، فشار زیادی وجود داشت تا این دیدار در شهر نجف برگزار شود تا هم بار نمادین بیشتری داشته باشد و هم این پیام را منتقل کند که «کلیسای کاتولیک به همه مذاهب مختلف اسلامی احترام می‌گذارد.»

سفر پاپ به عراق یکی از چندین سفر او به خاورمیانه بود. در سال ۲۰۲۲، او به بحرین رفت تا در «همایش گفت‌وگوی بحرین» شرکت کند. او از سال ۲۰۱۳ که پاپ شد، به چند کشور عربی دیگر نیز سفر کرد؛ از جمله امارات متحده عربی در سال ۲۰۱۹، جایی که در آن نزدیک به یک میلیون کاتولیک، عمدتاً از فیلیپین و هند، زندگی می‌کنند.

در آوریل ۲۰۱۷، پاپ فرانسیس با تواضروس دوم، رهبر مسیحیان قبطی مصر دیدار کرد تا به خاطر دو بمب‌گذاری در کلیساهایی در شمال مصر تسلیت بگوید. با این حال، نخستین سفر او به خاورمیانه یک سال پس از پاپ شدن انجام شد، زمانی که به اردن رفت و از سرزمین‌های فلسطینی و اسرائیل نیز بازدید کرد.

به گفته کشیش نَدیم نصّار، پاپ «درک عمیقی از اهمیت و مشروعیت مسائل عربی داشت. او طرف هیچ‌کس را نگرفت، اما نسبت به بی‌عدالتی‌هایی که مردم منطقه تجربه می‌کنند، چه زیر سلطه دیکتاتوری‌ها و چه در سایه حاکمیت دینی فاسد آگاه بود.»

اما پاپ بعدی تا چه اندازه می‌تواند پیچیدگی‌های روابط دینی و سیاسی خاورمیانه را درک کند؟

آنتوان قربان معتقد است: «برای جهان عرب، سرزمین شام جایگاه ویژه‌ای دارد، چرا که نقطه تلاقی و زادگاه ادیان ابراهیمی است. پاپ فرانسیس نه با غرب همسو بود و نه با شرق، بلکه مدافع انسانیت بود.»

کشیش نصار نیز با او هم‌نظر است و می‌گوید که دوران رهبری پاپ فرانسیس «هدیه‌ای» برای منطقه بود: «انگار نقشه‌ای الهی در کار بود که کسی بیاید که ما را در این برهه زمانی درک کند. هیچ پاپی پیش از او نتوانسته بود تنوع و چندگانگی ما را به‌عنوان مردمان مشرق زمین درک کند. و به‌ سادگی هم کسی مانند او تکرار نخواهد شد.»