پاپ در دنیا چقدر نفوذ دارد؟

بنا بر جدیدترین آمار واتیکان، بیش از یک میلیارد و ۴۰۰ میلیون نفر در سراسر جهان، یعنی حدود ۱۷ درصد از جمعیت کره زمین، کاتولیک هستند.

به این ترتیب جای تعجب نیست که پاپ فرانسیس در سفر خود به آسیا در سال ۲۰۲۴، جمعیتی عظیم را جذب کرد و تقریبا نیمی از کل جمعیت تیمور شرقی در مراسم عشای ربانی او در فضای باز شرکت کردند. سال پیش از آن نیز، در بخشی از سفر پاپ به دو کشور آفریقایی، بیش از یک میلیون نفر در گرمای شدید برای حضور در مراسم عشای ربانی در فرودگاه کینشاسا، پایتخت جمهوری دموکراتیک کنگو، گرد هم آمدند.

اما توانایی جذب چنین جمعیت‌هایی – همراه با اشتیاق فراوان – تنها یکی از نشانه‌های نفوذ گسترده و ماندگار پاپ و کلیسای کاتولیک در دنیا است.

پاپ نه‌تنها رهبر دینی پیروان مذهب کاتولیک در جهان است، بلکه ریاست دولت‌شهر واتیکان و نهاد حاکم بر آن، یعنی «سریر مقدس» را نیز برعهده دارد. بر اساس حقوق بین‌الملل، این کرسی یک موجودیت دارای حاکمیت شناخته می‌شود. به عبارت دیگر این نهاد یک بازیگر رسمی در روابط بین‌المللی است و با ۱۸۴ کشور جهان و همچنین اتحادیه اروپا روابط کامل دیپلماتیک دارد.

موقعیت پاپ، هم در مقام ریاست واتیکان و هم به عنوان رهبر دینی بیش از یک میلیارد نفر، او را به یکی از تاثیرگذارترین شخصیت‌های معنوی و سیاسی جهان تبدیل کرده است.

«سریر مقدس» واتیکان دارای جایگاه «ناظر دائمی» در سازمان ملل متحد است که به آن امکان می‌دهد در یکی از مهم‌ترین و تاثیرگذارترین مجامع جهانی حاضر باشد. اگر چه این جایگاه شامل حق رای کامل نمی‌شود، اما به واتیکان اجازه می‌دهد در نشست‌ها شرکت کند و نفوذ خود را برای شکل دادن به گفت‌وگوها به کار گیرد.

برای نمونه، در آستانه توافق اقلیمی پاریس در سال ۲۰۱۵، پاپ فرانسیس از «بی‌اعتنایی متکبرانه» کسانی انتقاد کرد که به گفته او منافع مالی خود را بر تلاش‌ها برای نجات سیاره زمین ترجیح می‌دادند. زمان‌بندی و لحن مداخله پاپ، به ویژه برای کشورهای جنوب جهانی، بسیار موثر و مفید تلقی شد.

در سال ۲۰۲۴، پس از بالا گرفتن اختلافات درباره مسائل مربوط به افراد همجنس‌گرا و تراجنسیتی، واتیکان مانع از مطرح شدن موضوع حقوق زنان در اجلاس اقلیمی سازمان ملل شد.

توافق مورد بحث قرار بود کمک‌های مالی برای زنانی فراهم کند که در خط مقدم بحران تغییرات اقلیمی قرار دارند. اما واتیکان به همراه عربستان سعودی، روسیه، ایران و مصر نگران آن بودند که این توافق زنان تراجنسیتی را نیز شامل شود و علاوه بر آن خواهان حذف هرگونه اشاره به زنان همجنس‌گرا از متن توافق‌نامه بودند.

با وجود انتقادهای گسترده‌ از کلیسا به دلیل چنین اقدامی، این ماجرا بار دیگر قدرت واتیکان در شکل‌دهی به توافق‌هایی را نشان داد که زندگی مردم در سراسر جهان را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

نمونه‌ای دیگر از دیپلماسی موثر پاپ، توافق عادی‌سازی روابط میان آمریکا و کوبا در سال ۲۰۱۴ بود. باراک اوباما و رائول کاسترو، روسای جمهور وقت آمریکا و کوبا، به صورت علنی از پاپ فرانسیس به خاطر میانجی‌گری‌ در این روند تشکر کردند.

پاپ برای هر دو طرف نامه‌هایی نوشت و در واتیکان یک نشست محرمانه برگزار کرد تا زمینه‌ساز این توافق دیپلماتیک شود، هرچند بعدا در دوران ریاست جمهوری دونالد ترامپ، آمریکا از بخش‌هایی از این توافق عقب‌نشینی کرد.

اما به باور پروفسور دیوید هالنباخ از مرکز برکلی برای دین، صلح و امور جهانی در آمریکا، بزرگترین دستاورد کلیسای کاتولیک در ۲۵ سال گذشته، نقش آن در پیشبرد دموکراسی بوده است.

شورای دوم واتیکان در دهه ۱۹۶۰، که در آن کلیسا به ارزیابی جدی و همه‌جانبه آموزه‌ها و مسیر کلی خود پرداخت، نقطه عطفی بود که پس از آن کلیسا به دفاع از حقوق بشر و آزادی دینی متعهد شد. پروفسور هالنباخ این رویداد را «تحولی بزرگ» توصیف می‌کند.

او به پژوهش‌های ساموئل هانتینگتون، اندیشمند سیاسی، اشاره می‌کند که می‌گوید: «در دوران پاپ ژان پل دوم تا آغاز دوره پاپ فرانسیس، سه‌چهارم کشورهایی که از نظام‌های استبدادی به دموکراسی گذار کردند، کشورهایی با نفوذ گسترده کاتولیک بودند.»

پروفسور هالنباخ به نقل از هانتینگتون ادامه می‌دهد: «این روند با فاصله گرفتن اسپانیا و پرتغال از حکومت‌های فرانکو و سالازار آغاز شد و سپس به آمریکای لاتین گسترش یافت. بعد از آن هم کشورهایی مانند فیلیپین و کره جنوبی را در بر گرفت که در آن‌ها نیز جمعیت قابل توجهی از کاتولیک‌ها حضور دارند.»

او همچنین می‌گوید تلاش‌های پاپ ژان پل دوم، نقشی کلیدی در گذار به دموکراسی در کشور زادگاهش، لهستان، ایفا کرد و «در نهایت به فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و گسترش دموکراسی در بسیاری از مناطق امپراتوری پیشین شوروی انجامید».

البته واتیکان همیشه نمی‌تواند بر رهبران جهان تاثیر بگذارد. زمانی که جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا – که خود یک کاتولیک است – از آموزه‌های دینی برای توجیه سیاست سختگیرانه دولت دونالد ترامپ در قبال مهاجران استفاده کرد، پاپ فرانسیس نامه‌ای با لحنی تند نوشت و در آن استدلال کرد که خود عیسی مسیح نیز پناهجو بوده است. تام هومن، مسئول امور مرزی دولت آمریکا – که او هم کاتولیک است – در پاسخ گفت: «پاپ بهتر است اول کلیسای کاتولیک را سر و سامان دهد.»

در سال ۲۰۲۰ نیز ژائیر بولسونارو، رئیس‌جمهور پیشین برزیل، پس از آن که پاپ خواهان حفظ و حراست از آمازون شد، به تندی به او تاخت و گفت: «پاپ شاید آرژانتینی باشد، اما خدا برزیلی است.»

نفوذ اجتماعی کلیسا در اروپا کاهش یافته است. بسیاری بر این باورند که دیدگاه محافظه‌کارانه کلیسا درباره مسائلی مانند حقوق افراد ال‌جی‌بی‌تی، جلوگیری از بارداری و سقط جنین با ارزش‌های قرن بیست و یکم سازگار نیست. امتناع پاپ فرانسیس از واگذاری موقعیت‌های رهبری به زنان – مانند کشیش یا شماس – نشانه‌ای از همین شکاف است.

کلیسای کاتولیک همچنان نیرویی مهم در آمریکای لاتین محسوب می‌شود. اما قدرتی که زمانی در این بخش از جهان در اختیار داشت، رو به افول گذاشته است. این کلیسا زمانی قوانینی سخت‌گیرانه درباره سقط جنین را در سراسر منطقه تدوین و ترویج می‌کرد، اما در ۲۰ سال گذشته کشورهایی مانند اروگوئه، مکزیک، آرژانتین و کلمبیا قوانین سقط جنین را تسهیل کرده‌اند که در تضاد با آموزه‌های کلیسای کاتولیک است.

در همین حال مسیحیت انجیلی نیز، هم از نظر جمعیت و هم از نظر قدرت سیاسی، در منطقه جای پای خود را محکم کرده است. برخی تحلیلگران پیش‌بینی می‌کنند در برزیل – کشوری که بیشترین جمعیت کاتولیک جهان را دارد – در پنج سال آینده، مسیحیت کاتولیک دیگر مذهب غالب کشور نخواهد بود. همچنین افشای مداوم سوء استفاده‌های جنسی روحانیون، و نقش کلیسا در پنهان‌کاری آن‌، اعتبار جهانی کلیسای کاتولیک را خدشه‌دار کرده است.

با این حال، هر فردی که در راس کلیسای کاتولیک قرار بگیرد، نفوذی خواهد داشت که کمتر رهبری در جهان از آن برخوردار است. بخشی از این نفوذ، ناشی از جایگاه پاپ به عنوان رهبر بزرگ‌ترین شاخه مسیحیت و همچنین رئیس کشوری مستقل است. اقدامات پاپ و موقعیت کلیسای کاتولیک، از بوسیدن پای رهبران درگیر سودان جنوبی گرفته تا دلگرمی دادن به پناه‌جویان در یونان، همچنان بر گفت‌وگوهای جهانی تاثیرگذار خواهد بود.