جدایی پاکو خمس از تراکتور؛ نگاهی به خارجی‌هایی که از فوتبال ایران «گریختند»

جدایی پاکو خمس، سرمربی اسپانیایی تیم فوتبال تراکتور از این تیم و خروج سریعش از ایران، اتفاقی غافلگیرکننده برای هواداران این تیم بود. رخدادی که به نظر می‌رسد بی‌ارتباط با افزایش تنش‌ها میان ایران و اسرائیل نیست.

باشگاه تراکتور و رسانه‌های داخلی با احتیاط درباره دلیل این جدایی توضیح می‌دهند و به بیان «نگرانی خانواده خمس» اکتفا کرده‌اند.

تراکتور با هدایت خمس در رتبه سوم جدول رده‌بندی لیگ برتر فوتبال ایران قرار گرفته است. البته شکست ۱-۴ تراکتور مقابل ذوب‌آهن در آخرین بازی این تیم در هفته ۲۳ لیگ برتر، باعث شده بود که هواداران تراکتور در شعارهایشان خواهان جدایی او شوند.

در نهایت اما این اعتراض‌ها دلیل جدایی او نشد. چنانکه به نقل از ورزش سه، پیش از ترک ایران گفته بود: «چنین شرایطی پیش آمده و باید برگردیم. چون خانواده ما نگران است.»

سعید مظفری‌زاده، سرپرست تیم فوتبال تراکتور هم در مصاحبه‌ای با تسنیم همین دلیل را برای جدایی او عنوان کرده است: «ما به او اطمینان دادیم که همه چیز خوب است و خواستیم که کار ادامه پیدا کند ولی او عنوان کرد که به دلیل نگرانی خانواده می‌خواهد که همکاری به پایان برسد.»

هوشنگ نصیرزاده، مدیرعامل باشگاه تراکتور، نیز ضمن تاکید جدایی سرمربی این تیم به دلیل «مسائل سیاسی» به روزنامه هم‌میهن گفت: «پاکو خمس به‌خاطر مسائل سیاسی، از باشگاه تراکتور درخواست جدایی کرد. البته که شرایط در کشور امن است و مشکلی نیست اما بسیاری از افراد با چنین شرایطی آشنایی ندارند.»

این شاید اولین نمونه از تمایل خارجی‌های شاغل در ایران به دنبال احساس ناامنی پس از بالا گرفتن تنش‌های میان ایران و اسرائیل باشد. واقعیت اما این است که فوتبال ایران، پیش از این هم بارها شاهد جدایی مربیان و بازیکنان خارجی بوده است که به گواه خودشان به خاطر تنش‌ها و فضای امنیتی شدید حاکم در ایران رفتن را به ماندن ترجیح داده‌اند یا با شرایط و قراردادهای خاصی، حاضر به ماندن شده‌اند.

لوکادیا و هشدار امنیتی سفارت

یورگن لوکادیا، یکی از بهترین مهاجمان خارجی باشگاه پرسپولیس بود. او در مرداد ۱۴۰۱ (اوت ۲۰۲۲) به پرسپولیس آمد و در اوج انگیزه و آمادگی‌، وقتی آماده حضور در بازی مقابل استقلال می‌شد، این تیم را در ۲۸ آذر ۱۴۰۲ ترک کرد.

گرچه باشگاه پرسپولیس و رسانه‌های دولتی ایران دلیل خروج لوکادیا از کشور را مشکلات خانوادگی و بیماری همسر او اعلام کردند، اما در نهایت مشخص شد که جدایی او از پرسپولیس و ترک ایران، به دنبال هشدار امنیتی وزیر خارجه هلند به شهروندان هلندی در ایران بود. این هشدار امنیتی دراوج اعتراضات مردمی به دنبال کشته شدن مهسا امینی در بازداشتگاه گشت ارشاد صادر شده بود.

لوکادیا البته هیچ وقت درباره این جدایی و فسخ یکطرفه قراردادش با پرسپولیس توضیحی نداد. فقط در پستی به مناسبت سال نوی میلادی در اینستاگرام نوشت: «اگر دنبال جلب توجه و تأیید بودم، با همه رسانه‌ها درباره اتفاقاتی که در ایران رخ داد صحبت می‌کردم. خودم انتخاب کردم که این کار را نکنم. آنهایی که به من نزدیک هستند،‌ می‌دانند چه اتفاقاتی رخ داد.»

ترس استراماچونی از فضای امنیتی ایران

آندره‌آ استراماچونی، در خرداد ۱۳۹۸(ژوئن ۲۰۱۹) سرمربی تیم فوتبال استقلال شد اما وقتی برای تعطیلات نیم‌فصل ایران را ترک کرد، به بهانه پرداخت نشدن به‌موقع پولش و مشکلات انتقال پول به خاطر تحریم بانکی ایران، حاضر به بازگشت نشد. این در حالی بود که تیم استقلال صدرنشین لیگ بود و جدایی استراماچونی، اعتراض شدید هواداران استقلال را به دنبال داشت.

استراماچونی اما حتی با دخالت مقام‌های بالای ورزشی هم حاضر به بازگشت نشد و بعد در مصاحبه‌ای که با سایت موندواودینزه داشت، درباره جدایی‌اش از استقلال گفت: «ترک کردن تیمی که در بالای جدول قرار دارد ناراحت کننده بود. با این حال اتفاقاتی خارج از زمین فوتبال رخ داد که من دوست ندارم زیاد درباره آنها صحبت کنم چون این اتفاقات بیشتر به سیاست نزدیک است تا فوتبال.»

او البته در مصاحبه دیگری به نشریه گاتزتا دلا اسپورت ایتالیا از هراسی گفته بود که فضای امنیتی ایران برای او ایجاد کرده بود: «احساس می کردم همه چیز تحت کنترل است. یک بار به من گفتند مراسمی برای یک فوتبالیست قدیمی استقلال گرفته شده و از من خواستند که به آنجا بروم.»

«من گفتم نمی توانم بیایم چون کار دارم و شما یک ساعت مانده به شروع مراسم به من خبر دادید. از سوپرمارکت بیرون آمدم و یک تاکسی مرا سوار کرد. به تلفن همراه این تاکسی زنگ زدند و از او خواستند مرا به جای خانه، به مراسم ببرد. بعد از این ماجرا می ترسیدم بیرون از خانه بروم چون فکر می کردم تحت کنترل هستم.»

روایت ترس خارجی‌هایی که در ایران بودند

در این بین هم بوده‌اند مربیانی هم که گرچه به دلایل سیاسی ایران را ترک نکرده‌اند اما بعد از بازگشت به کشور خودشان، روایت‌هایی داشته‌اند از هراسی که از زندگی در ایران داشته‌اند.

مصاحبه وینفرد شفر، سرمربی سابق استقلال با یکی از رسانه‌های آلمان نمونه‌ای از همین روایت‌هاست. مصاحبه شفر با تی‌آنلاین با تیتر «همه جا ترس حکمفرماست» منتشر شد.

او به این رسانه گفت: «بعضی باشگاه‌ها در حکم نماینده مسائل سیاسی یا قومیتی هستند؛ بخشی از هواداران تراکتور روحیه جدایی‌طلبانه دارند. در گذشته هم فوتبال تنها فرصت اعتراض سیاسی در اماکن عمومی بوده است»

«هم دولت و هم هواداران می‌دانند که در واقعیت چه می‌گذرد. رژیم به‌شدت از اعتراضات می‌ترسد.»

او در این مصاحبه تاکید کرد که تا وقتی در ایران زندگی می‌کرد، چاره‌ای جز سکوت نداشت.

وقتی در دی‌ ۱۴۰۲(ژانویه ۲۰۲۴) باشگاه صنعت نفت آبادان برای همکاری با شفر به توافق رسید، همین مصاحبه باعث شد که روزنامه جوان، وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، او را تهدید کند که به خاطر حرف‌هایش در ایران باید محاکمه شود:

« شفر در بازگشت به زادگاهش حرف‌هایی را علیه ایران زد که کاملاً برخلاف امنیت ملی کشور و در تأیید جریانات برانداز و فتنه پیچیده رسانه‌ای سال قبل بر ضد ایران اسلامی بود. حرف‌هایی که می‌توان به راحتی آن‌ها را دخالت در امور داخلی کشور قلمداد کرد و حتی گوینده را پای میز محاکمه کشاند.»

این روزنامه، به دلیل مذاکره با این سرمربی به‌شدت از باشگاه صنعت نفت آبادان انتقاد کرده بود.

بندهای امنیتی در قرارداد ورزشی‌ها

شرایط امنیتی حاکم در دوره‌های مختلف، باعث شده که بسیاری از مربیان و بازیکنان خارجی متقاعد شوند که برای کار در ایران از بندهایی در قرارداد خود استفاده کنند که خروج‌شان از کشور در شرایط خاص، بدون مشکل و سریع انجام شود.

کارلوس کی‌روش، سرمربی پیشین تیم ملی فوتبال، در بخش پنجم قراردادش، طبق آن چیزی که در رسانه‌های ایران منتشر شد، بندی را گنجانده بود که گویای هراسش از «جنگ، انقلاب یا فعالیت‌های تروریستی» در ایران بود. در این بند آمده بود:

«اگر فعالیت‌های سرمربی در اثر بر هم خوردن شرایط نرمال به علت یک وضعیت اضطراری (جنگ، انقلاب، فعالیت‌های تروریستی و...) برای هر بازه طی این قرارداد مختل شود، قرارداد با توافق طرفین فسخ می‌شود. فدراسیون هم موظف است تمامی مبالغ وعده داده شده تا روز فسخ قرارداد را تسویه کند.»

مارک ویلموتس بعد از دوران طولانی سرمربی‌گری کی‌روش، هدایت تیم ملی فوتبال ایران را برعهده گرفت. قرارداد او یکی از جنجالی‌ترین قراردادهای تاریخ فوتبال شد. او این قرارداد را به گونه‌ای تنظیم کرده بود که اگر به هر دلیل موجه و قابل قبول، قرارداد خود را یک‌طرفه فسخ می‌کرد، بر اساس قوانین و مقررات فیفا باز هم فدراسیون فوتبال موظف بود حقوق سه ماه را (با یک مبلغ مشخص) به این سرمربی بلژیکی بپردازد.