آیا واقعا چین کانال پاناما را اداره می‌کند؟

دونالد ترامپ در سخنرانی مراسم تحلیف ریاست جمهوری، بار دیگر بر ادعای خود مبنی بر اینکه چین کانال پاناما را اداره می‌کند، تاکید کرد.

ترامپ گفت: «چین کانال پاناما را اداره می‌کند. ما آن را به چین ندادیم، بلکه به پاناما واگذار کردیم و حالا آن را پس می‌گیریم.»

کانال پاناما با ۸۲ کیلومتر طول، از میان این کشور آمریکای مرکزی می‌گذرد و مهم‌ترین مسیر ارتباطی بین اقیانوس‌های اطلس و آرام محسوب می‌شود.

هر سال حدود ۱۴ هزار کشتی از این کانال به‌عنوان مسیری میان‌بر استفاده می‌کنند. پیش از احداث این کانال، کشتی‌ها مجبور بودند مسیری طولانی و پرهزینه را دور دماغه جنوبی آمریکای جنوبی طی کنند.

ترامپ درباره کانال پاناما چه گفته است؟

این نخستین بار نیست که ترامپ به کشور پاناما و کانال بین‌ اقیانوسی آن اشاره می‌کند. او پیش از این نیز بارها به این موضوع پرداخته است.

ترامپ در روز کریسمس در شبکه‌های اجتماعی نوشت که «سربازان بی‌نظیر چین، عاشقانه اما غیرقانونی کانال پاناما را اداره می‌کنند». مقام‌های پاناما سیتی و پکن به سرعت این ادعا را رد کردند.

در آن زمان، خوزه رائول مولینو، رئیس جمهور پاناما، این ادعا را «بی‌اساس» خواند و تأکید کرد که «هیچ گونه دخالتی از سوی چین» در اداره کانال وجود ندارد.

ترامپ همچنین با اشاره به «هزینه‌های گزاف» برای عبور کشتی‌های آمریکایی از کانال، تهدید کرده که آن را با زور پس خواهد گرفت. مقامات پاناما این ادعا را نیز رد کردند.

پس از سخنرانی مراسم تحلیف ترامپ، رئیس جمهور مولینو بار دیگر تاکید کرد که «هیچ کشوری در جهان در اداره کانال پاناما دخالت ندارد».

این آبراه راهبردی که حدود ۵ درصد از حجم تجارت دریایی جهان از آن می‌گذرد، در اختیار «اداره کانال پاناما» است که یکی از نهادهای دولتی پاناما است و سربازان چینی در آن نقشی ندارند.

اما، ادعای نادرست دونالد ترامپ بازتاب‌دهنده نگرانی‌های برخی مقامات آمریکایی درباره سرمایه‌گذاری‌های قابل توجه چین در این کانال و زیرساخت‌های اطراف آن است.

پیشینه کانال پاناما چیست؟

از لحاظ تاریخی، آمریکا نقشی کلیدی در ساخت و مدیریت این آبراه داشته که اقیانوس‌اطلس و آرام را به هم متصل می‌کند.

پس از تلاش ناموفق فرانسه در ساخت کانال، آمریکا موفق به کسب حقوق اجرای این پروژه شد. ساخت کانال در سال ۱۹۱۴ به پایان رسید.

این کانال تا سال ۱۹۷۷ در اختیار آمریکا بود تا اینکه جیمی کارتر، رئیس جمهور وقت، معاهده‌ای را برای واگذاری تدریجی آن به پاناما امضا کرد. ترامپ این اقدام را «احمقانه» خوانده است.

از سال ۱۹۹۹، «اداره کانال پاناما» کنترل انحصاری عملکرد این آبراه را بر عهده دارد.

طبق معاهدات امضا شده بین آمریکا و پاناما، کانال باید همواره بی‌طرف باقی بماند، اما ایالات متحده حق دارد هرگونه تهدید علیه بی‌طرفی کانال را با استفاده از نیروی نظامی دفع کند.

چین چه نقشی در اداره کانال پاناما دارد؟

هیچ شواهد آشکاری مبنی بر کنترل دولت چین یا ارتش این کشور بر کانال پاناما وجود ندارد. اما شرکت‌های چینی حضور چشمگیری در آنجا دارند.

از اکتبر ۲۰۲۳ تا سپتامبر ۲۰۲۴، چین با ۲۱/۴ درصد از حجم بار عبوری از کانال پاناما، پس از آمریکا دومین استفاده‌کننده بزرگ این آبراه بوده است.

در سال‌های اخیر چین سرمایه‌گذاری‌های کلانی در بنادر و پایانه‌های نزدیک کانال انجام داده است.

از سال ۱۹۹۷، دو بندر از پنج بندر مجاور کانال - بالبوآ در سمت اقیانوس آرام و کریستوبال در سمت اقیانوس اطلس - تحت مدیریت یکی از شرکت‌های تابعه «هاچیسون پورت هولدینگز» قرار دارند.

این شرکت زیرمجموعه‌ای از گروه «سی‌کی هاچیسون هولدینگز»، یک کنسرسیوم مستقر در هنگ کنگ است که لی کا-شینگ، تاجر هنگ کنگی، آن را تاسیس کرده است.

این شرکت در ۲۴ کشور از جمله بریتانیا فعالیت‌های بندری دارد.

به گفته رایان برگ، مدیر «برنامه آمریکا در مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی»، اگرچه هاچیسون پورت هولدینگز، یک شرکت دولتی چینی نیست، اما در واشنگتن نگرانی‌هایی درباره میزان نفوذ احتمالی پکن بر این شرکت وجود دارد.

اطلاعات راهبردی ارزشمندی درباره کشتی‌های عبوری از این آبراه، از طریق این بنادر منتقل می‌شود.

آقای برگ می‌گوید: «تنش ژئوپلیتیکی اقتصادی بین آمریکا و چین رو به افزایش است. اطلاعات این‌چنینی درباره محموله‌ها، در صورت وقوع جنگ زنجیره تامین، بسیار ارزشمند خواهد بود.»

شرکت سی‌کی هاچیسون به درخواست بی‌بی‌سی برای اظهار نظر پاسخی نداد.

اندرو توماس، استاد دانشگاه آکرون که کتابی درباره این کانال نوشته است، می‌گوید مناقصه‌های اداره این بنادر تقریبا بدون رقابت بود. «آمریکا در آن زمان اهمیت چندانی به این بنادر نمی‌داد و هاچیسون با هیچ مخالفتی روبرو نشد.»

شرکت‌های چینی، اعم از خصوصی و دولتی، با سرمایه‌گذاری‌های میلیارد دلاری شامل ساخت یک پایانه کشتی‌های تفریحی و پلی که قرار است بر روی کانال ساخته شود، حضور خود را در پاناما تقویت کرده‌اند.

آقای توماس می‌گوید این «مجموعه فعالیت‌های چینی‌ها» ممکن است باعث شده باشد ترامپ ادعا کند کانال «متعلق» به چین است، اما آقای توماس تاکید می‌کند که اداره این بنادر به معنای مالکیت آنها نیست.

پکن بارها اعلام کرده که روابط چین با آمریکای لاتین بر اساس «برابری، منفعت متقابل، نوآوری، گشودگی و منافع مردمی» است.

منافع کلان‌تر چین در پاناما چیست؟

موقعیت راهبردی پاناما باعث شده که چین سال‌ها برای افزایش نفوذ خود در این کشور تلاش کند و حضورش را در قاره‌ای که به طور سنتی «حیاط خلوت» آمریکا محسوب می‌شود، گسترش دهد.

در سال ۲۰۱۷، پاناما روابط دیپلماتیک خود را با تایوان قطع و با چین روابط رسمی برقرار کرد که پیروزی بزرگی برای دیپلماسی چین محسوب می‌شد.

چند ماه بعد، پاناما اولین کشور آمریکای لاتین بود که به ابتکار «کمربند و جاده» چین، طرح زیرساختی و سرمایه‌گذاری جهانی هزار میلیارد دلاری این کشور، پیوست.

به دنبال پاناما، جمهوری دومینیکن، السالوادور، نیکاراگوئه و هندوراس نیز روابط خود را با تایپه قطع کردند و به پکن روی آوردند.

چین به تدریج با افتتاح اولین «موسسه کنفوسیوس» در پاناما و اعطای کمک مالی برای ساخت راه‌آهن، قدرت نرم خود را گسترش داده است. شرکت‌های چینی نیز از «آموزش رسانه‌ای» برای خبرنگاران پانامایی حمایت مالی کرده‌اند.