آمریکا چطور کنترل کانال پاناما را به‌دست آورد و پاناما چطور آن را پس گرفت؟

۳۱ دسامبر ۱۹۹۹. پرچم ایالات متحده پایین آورده شد و پرچم پاناما برای اولین بار به عنوان تنها نماد «منطقه کانال» برافراشته شد. پانامایی‌های حاضر جشن گرفتند.

این صحنه، پایانی بر یک دوره سرشار از اعتراض، تنش‌ و مرگ بود.

آلبرتو آلمان زوبیتا که چندین سال مدیر کانال بود، به بی‌بی‌سی گفت: «دیدن واکنش مردم پاناما بسیار تأثیرگذار بود.»

۲۵ سال بعد از آن روز، پس از اظهارات جنجالی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور منتخب ایالات متحده، حق حاکمیت بر این مسیر میان‌اقیانوسی بار دیگر خبرساز شده است.

ترامپ اخیراً گفته است: «در حال غارت شدن هستیم.» او به هزینه‌هایی اشاره می‌کرد که از کشتی‌های آمریکایی برای استفاده از کانال دریافت می‌شود.

او گفت که اگر این وضعیت تغییر نکند، «ما خواستار بازگشت کامل کانال پاناما به ایالات متحده خواهیم شد، سریع و بدون هیچ پرسشی».

خوزه رائول مولینو، رئیس‌جمهور پاناما در بیانیه‌ای در شبکه‌های اجتماعی پاسخ داد: «وجب به وجب کانال پاناما و مناطق اطراف آن به پاناما تعلق دارد.»

با این وصف، چه شد که به این نقطه رسیدیم؟

یک جنگ داخلی و یک فرصت

لزوم ساخت مسیری که اقیانوس آرام را به اقیانوس اطلس متصل کند، از قرن شانزدهم دغدغه مهاجران اروپایی بود.

در آن زمان، تنها راه دسترسی به دریاهای جنوبی از طریق تنگه ماژلان در جنوب شیلی بود، که نیازمند پیمایش مسافت‌های طولانی و مقابله با آب و هوای خطرناک دماغه هورن بود.

یک مسیر از طریق باریکه پاناما که در آن زمان بخشی از خاک کلمبیا بود، اولین گزینه در قرن نوزدهم بود. بوگوتا امتیاز ساخت کانال را به فردیناند دولسپس، مهندس فرانسوی که کانال سوئز را در مصر ساخته بود، اعطا کرد.

اما کارگران که بسیاری‌شان از آنان بردگان آفریقایی بودند، با بیماری روبه‌رو شدند و رطوبت زمین و بارش مداوم، پروژه را به ورشکستگی کشاند.

این زمانی بود که علاقه ایالات متحده به این مسیر دریایی افزایش یافته بود.

در آن زمان، کلمبیا یک جنگ داخلی را که هزاران کشته برجای گذاشت گذرانده بود و با سطح بالایی از تنش سیاسی مواجه بود که در نهایت راه را برای استقلال پاناما هموار کرد.

ایالات متحده که در آن زمان یک قدرت نوظهور بود و کنترل پورتوریکو و کوبا را به دست آورده بود، بحران داخلی کلمبیا را فرصتی طلایی دید: واشنگتن پیشنهاد کرد که به ازای ۴۰ میلیون دلار امتیاز ساخت کانال به آمریکا اهدا شود.

این پیشنهاد پایه و اساس معاهده «هران-هی» بین کلمبیا و ایالات متحده شد که شرایط امتیاز را تعیین می‌کرد.

این مذاکرات پیچیده بود، و در ۵ اوت ۱۹۰۳، دولت کلمبیا با این استدلال که این توافق حاکمیت کشور را نقض می‌کند، اعلام کرد که این پیشنهاد را رد می‌کند.

این زمانی بود که پاناما - که آن زمان بخشی از کلمبیا بود – رد شدن این معاهده را نادیده گرفت و با حمایت ایالات متحده که اعلام کرده بود در صورت واکنش نظامی کلمبیا مداخله خواهد کرد، در ۳ نوامبر ۱۹۰۳ استقلال خود را اعلام کرد.

آن‌گونه که ماریکسا لاسو، مورخ پانامایی، شرح می‌دهد، در نهایت، ایالات متحده نارضایتی پاناما را «فرصتی عالی برای تضمین توافقی دید که می‌خواست بدون دخالت کلمبیا» به سرانجام برسد.

یک کشور تقسیم‌شده و آغاز تنش‌ها

پس از استقلال پاناما هر دو کشور معاهده «هی-بونو-واریلا» را امضا کردند که استقلال پاناما را تضمین می‌کرد و در عوض پاناما امتیاز دائمی ساخت کانال و کنترل بر ناحیه موسوم به «منطقه کانال» را به ایالات متحده واگذار کرد. این منطقه شامل هشت کیلومتر در هر طرف این مسیر راهبردی بود و پاناما ۱۰ میلیون دلار غرامت دریافت کرد.

وقتی کار ساخت در سال ۱۹۱۳ تکمیل شد، کشتی بخار «انکون» اولین کشتی بود که از این مسیر عبور کرد؛ نمادی از گشایش این مسیر به روی جهان.

اما به زودی تنش‌ها پدیدار شدند. در عمل، پاناما از نظر فیزیکی به دو بخش تقسیم شده بود. هزاران آمریکایی و خانواده‌هایشان در «منطقه کانال» زندگی می‌کردند و تحت قوانین خودشان فعالیت می‌کردند، در حالی که پانامایی‌ها بدون مجوز ویژه نمی‌توانستند وارد این قلمرو شوند.

نارضایتی پانامایی‌ها افزایش یافت و به برگزاری تظاهرات‌های مختلف برای پایان دادن به حضور ایالات متحده و بازگشت کانال پاناما انجامید.

در سال ۱۹۵۸، «عملیات حاکمیت ملی» توسط گروهی از دانشجویان دانشگاهی آغاز شد که به طور مسالمت‌آمیز ۷۵ پرچم پاناما را در قلمرویی که رسماً متعلق به ایالات متحده بود، کاشتند.

ریکاردو ریوس تورس، یکی از رهبران آن اعتراض‌ها، در سال ۲۰۱۹ به بی‌بی‌سی گفت: «به ما می‌گفتند این سرزمین متعلق به پانامایی‌ها نیست. آن روز، گفتیم دیگر نمی‌ترسیم و خواهان توافق جدیدی برای پایان دادن به دائمی بودن حضور استعماری هستیم.»

رویداد دیگری که مسیر بازپس‌گیری این آبراه میان‌اقیانوسی را تحت تأثیر قرار داد، راهپیمایی میهن‌پرستانه سال ۱۹۵۹ بود که طی آن از مردم پاناما دعوت شد با پرچم خود وارد «منطقه کانال» شوند.

این راهپیمایی به‌صورت مسالمت‌آمیز آغاز شد، اما زمانی که معترضان از ورود به منطقه منع شدند، درگیری‌هایی بین پانامایی‌ها و پلیس رخ داد که به زخمی شدن ده‌ها نفر انجامید.

این دو رویداد به شکل گرفتن شعاری انجامید که بعدها در پاناما محبوب شد: «آن‌که پرچم می‌کارد، حاکمیت برداشت می‌کند.»

«روز شهدا»

این وقایع جرقه اعتراض‌های بیشتری را در سال‌های بعد زد.

مذاکرات در نهایت به توافقی در سال ۱۹۶۲ بین روبرتو چیاری، رئیس‌جمهور وقت پاناما و جان اف. کندی ، رئیس‌جمهور آمریکا منجر شد که مقرر می‌کرد پرچم‌های هر دو کشور در مناطق غیرنظامی منطقه کانال برافراشته شوند.

اما در اول ژانویه سال ۱۹۶۴، ساکنان منطقه کانال از دستور فرماندار منطقه سرپیچی کردند و از برافراشتن پرچم پاناما خودداری کردند.

در ۹ ژانویه، ده‌ها دانشجوی «مؤسسه ملی» پاناما به منطقه کانال رفتند و خواستار برافراشته شدن پرچم خود در دبیرستان محلی «بالبوا» شدند.

اما پلیس آمریکا آن‌ها را متوقف کرد و درگیری به کشته شدن بیش از ۲۰ معترض و زخمی شدن صدها نفر انجامید و پرچم پاناما نیز مورد اهانت قرار گرفت. این روز بعدها به نام «روز شهدا» معروف شد.

رئیس‌جمهور وقت، روبرتو چیاری، در واکنش به این اتفاق، روابط دیپلماتیک کشورش را با واشنگتن تا زمان امضای معاهده جدید میان دو کشور قطع کرد.

بسیاری از تحلیل‌گران این رویداد را عامل اصلی انتقال کانال پاناما به پانامایی‌ها می‌دانند؛ اتفاقی که بیش از ۳۵ سال بعد رخ داد.

توافق «توریخوس-کارتر»

پس از آن ژانویه تاریک، در ۳ آوریل ۱۹۶۴، مذاکرات میان ایالات متحده و پاناما به طور جدی آغاز شد.

هر دو کشور توافق کردند که سفرای ویژه‌ای برای پیشبرد مذاکرات تعیین کنند.

اما یک دهه طول کشید تا اینکه در دوران ریاست جمهوری ریچارد نیکسون، هنری کیسینجر، وزیر امور خارجه آمریکا و خوان آنتونیو تاک، وزیر خارجه پاناما در پاناما سیتی بیانیه مشترکی امضا کردند. این بیانیه چارچوب روشنی برای دستیابی به توافق نهایی درباره آینده کانال پاناما فراهم کرد که مورد قبول هر دو طرف باشد.

در مرکز این توافق، نیاز به جایگزینی معاهده «هی-بونو-واریلا» قرار داشت که حقوق کانال و همچنین حاکمیت بر بخش‌هایی از پاناما را به ایالات متحده واگذار کرده بود.

این توافق اساس معاهده‌ای بود که در ۷ سپتامبر ۱۹۷۷ میان جیمی کارتر و عمر توریخوس، فرمانده گارد ملی پاناما به امضا رسید.

به زبان ساده، آن‌ها توافق کردند که حاکمیت منطقه کانال تابع قوانین پاناما باشد و تاریخی برای انتقال مالکیت این مسیر میان‌اقیانوسی به پاناما تعیین شد: ۳۱ دسامبر ۱۹۹۹.

کارتر گفت با بازگرداندن کانال به پانامایی‌ها، آمریکایی‌ها نشان دادند که «به عنوان یک کشور بزرگ و قدرتمند، قادر به برخورد منصفانه و شرافتمندانه با یک ملت مستقل، مفتخر، اما کوچک‌تر» هستند.

بازگشت

پس از یک دوره انتقالی، تنها چند روز پیش از آغاز قرن جدید، مقامات از سراسر جهان در پاناما گرد آمدند تا در مراسم رسمی تحقق رویای پانامایی‌ها شرکت کنند. خود جیمی کارتر نیز حضور داشت.

صفحه‌های نمایش بزرگ در نقاط مختلف پاناما سیتی قرار داده شد و شمارش معکوس آغاز شد.

هنگامی که میریا موسکوسو، رئیس‌جمهور پاناما، پرچم پاناما را در ساختمان اداره کانال برافراشت، انتقال رسماً مهر و موم شد.

او در آن روز گفت: «پاناما، کانالِ متعلق به پانامایی‌ها است. پاناما سرانجام از نظر حاکمیت ملی، به درجه استقلال کامل دست یافت.»