حق‌آبه هیرمند؛ وزیر خارجه ایران: باید بتوانیم از سرچشمه بازدید کنیم

حسین امیر‌عبدالهیان، وزیر خارجه ایران، درباره بازدید یک هیأت ایرانی از مصب رودخانه هیرمند در افغانستان گفته این کشور در انتظار دریافت گزارش نهایی این هیأت است.

آقای امیرعبدالهیان گفته که به «پیگیری‌ها برای تامین حق‌آبه از هیرمند ادامه می‌دهیم» و افزوده است که گزارش‌ها حاکی از «خشکسالی در افغانستان» است. وی تاکید کرده که از سد کجکی «بازدید» شده اما «به طرف مقابل گفته‌ایم باید تیم ما از سرچشمه بازدید کند».

خبرگزاری تسنیم اما در گزارشی که که منتشر کرده است نوشته که «متاسفانه در این سفر، مقامات طالبان، اجازه بازدید از مخزن سد کجکی را که در تصاویر ماهواره‌ای مشخص است، به تیم فنی ایران ندادند».

اما در عین حال وزارت نیرو ایران گفته است که هیأت فنی این کشور از ایستگاه آب‌سنجی بالادست رودخانه هیرمند در افغانستان بازدید کرده است.

محمد جوانبخت، معاون وزیر نیروی ایران، گفته است که «هیإت کارشناسی ایران پس از مشاهده میزان آب رودخانه در ایستگاه آب‌سنجی دهراوود، خواستار تحویل حقابه جمهوری اسلامی ایران شده است».

ایستگاه آب‌سنجی دهراوود در بالا دست بند کجکی است که میزان آب وارد شده به رودخانه هیرمند را محاسبه می‌کند. این محاسبه نشان می‌دهد که امسال پرآب یا کم‌آب بوده است.

به قول مقامات این وزارتخانه، «توافق شده که در نشست‌های کمیته فنی درآینده نزدیک درخصوص نحوه تحویل حقابه تصمیم‌گیری شود».

آقای جوانبخت البته گفته است که «در سال‌های گذشته امکان بازدید کمیساران از ایستگاه دهراود فراهم نبود اما با پیگیری‌ها و هماهنگی‌های دیپلماتیک وزارت امور خارجه، این امکان برای اولین بار فراهم شد و هیاتی متشکل از مدیرکل رودخانه‌های مرزی و آبهای مشترک وزارت نیرو، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای سیستان و بلوچستان و معاون استاندار این استان از محل ایستگاه بازدید به عمل آوردند».

پیشتر حسن کاظمی‌قمی، نماینده ویژه رئيس جمهور ایران و سرپرست سفارت این کشور در کابل گفته بود که «هیات فنی ما در حال حاضر در کابل است بازدید انجام شده و به زودی گزارش آن به دست ما می‌رسد.»

آقای کاظمی‌قمی افزوده که «اولین بار است که متخصصان ایرانی از ایستگاه سنجش‌آب در منطقه دهراوود بازدید می‌کنند.»

او در اواخر خرداد/جوزا ماه نیز وعده این بازدید را داده بود.

آقای کاظمی‌قمی همچنین گفته بود: «بر اساس معاهده [حق‌آبه] باید در سال‌های نرمال آبی ۸۲۰ میلیون متر مکعب آب وارد کشورمان شود، در معاهده هم آمده که اگر اعلام شد امسال سال عادی آبی نیست در چارچوب معاهده بند پنجم اعلام می‌کند که اگر طرف ایران نسبت به این موضوع نکته داشت که اطلاعاتی که داده می‌شود مثلا ما باید این را بیاییم و بر اساس معاهده بازدید انجام دهیم.»

نماینده هیات ایرانی بازدید کننده از افغانستان هم هدف سفر هیات ایرانی را «راستی آزمایی» ادعای طالبان مبنی بر «کمبود آب» دانسته و گفته است که «طبق معاهده‌، ما می‌توانیم به ادعای طرف مقابل مبنی بر کمبود آب تشکیک و ادعا را راستی‌آزمایی کنیم.»

روایت طالبان از بازدید هیات ایرانی

روز گذشته (یکشنبه ۲۲ مرداد-اسد) وزارت خارجه طالبان «بازدید هیات فنی» ایران از ایستگاه آب دهراوود در ولایت ارزگان را تایید کرد و گفت که هیات ایرانی دریافته که کم‌آبی در افغانستان «وضعیت واقعا تکان‌دهنده» دارد.

اعلامیه طالبان اما به ارزیابی این هیات و در تایید موضع پیشین مقام‌های طالبان آورده است: «هیئت ایرانی بعد از مشاهده و اندازه‌گیری جریان آب در دستگاه آب شناسی دهراود، سال جاری آبی را از اثر خشکسالی‌های مدهش ناشی از پدیده جهانی تغییر اقلیم، به تداوم سال‌های گذشته، به‌مراتب کمتر از سال نورمال آبی ارزیابی نمودند. روزی که هیات ایرانی آب را در دستگاه دهراود اندازه‌گیری نمود، جریان آب کمتر از هفت متر مکعب فی‌ثانیه بود که این وضعیت واقعا تکان دهنده است.»

طالبان می‌گوید در جریان این بازدید روشن شده که رودخانه «هلمند دارای حداقل جریان آب بوده و معاونین آن مانند ارغنداب، موسی قلعه، ارغستان و ترنک بشکل کامل خشکیده‌اند و تنها در حالات سیلابی، آب در آن‌ها جریان می‌یابد که در این صورت رسیدن آب دریای هلمند به ساحه دلتا بسیار مشکل گردیده است. همچنان براساس تحلیل آمار و ارقام جریان آب، به وضاحت می‌توان دریافت که هیچ نوع فعل و اراده انسانی در عدم تامین حقابه ایران دخیل نیست بلکه حالت مجبره باعث این امر گردیده است.»

وزارت خارجه طالبان تاکید کرده است که «متعهد است در قول و عمل» که آب را «برای مردم خویش و ساکنان سیستان ایران برساند، «در صورت بارندگی و مساعد شدن شرایط مطلوب، حقابه» را تامین خواهد کرد.

امیرخان متقی وزیر خارجه طالبان، بیانیه‌ای را در حضور مقام‌های ارشد طالبان، قرائت کرد و گفت: «روزانه صدها نفر از سیستان و بلوچستان به ولایت نیمروز رفت‌وآمد دارند و می‌بینند که یک قطره آب هم در نیمروز جریان ندارد و مردم ما نیز از این ناحیه رنج می‌برند.»

آقای متقی تاکید کرده است که «در بند کمال خان دیده می‌شود که ‌هیچ آب نیست.»

او افزود که فاصله بند کجکی تا سیستان حدود ۶۰۰ کیلومتر است و از طرفی این مسیر ریگستانی و مسیرها تشنه و بدون آب است و «آب کم در مسیر راه جذب زمین می‌شود یا هم تبخیر.»

معاهده آب ۱۳۵۱ در این زمینه چه می‌گوید؟

معاهده حقابه ایران از رود هیرمند بین دولت شاهنشاهی ایران و دولت شاهنشاهی افغانستان مشتمل بر یک مقدمه و ۱۲ ماده و ۲ پروتکل‌ ضمیمه در ۲۲ اسفند/حوت ۱۳۵۱ برابر با ۱۳ مارچ/مارس ۱۹۷۳ به امضای نخست وزیران وقت دو کشور رسید و پس از تصویب پارلمان‌های دو کشور و امضای شاهان در کابل و تهران جنبه اجرایی گرفت.

ماده اول معاهده آب می‌گوید: ‌«د- دستگاه آب‌شناسی دهراوود صرفاً به عنوان (‌محضاً بحیث) شاخص محاسبه جریان - به این منظور که آیا آن جریان یک سال نرمال را تشکیل‌ می‌دهد یا نمی‌دهد (‌نی) - شناخته شده است.»

در ماده دوم نیز آمده است: «مجموع مقدار آبی که از رود هیرمند (‌هلمند) در سال نرمال آب و یا سال مافوق نرمال از طرف افغانستان به ایران تحویل داده می‌شود، ‌منحصر است به متوسط (‌اوسط) جریان ۲۲ متر مکعب در ثانیه.»

همچنین در معاهده تاکید شده که «‌ماده پنجم - افغانستان موافقت دارد اقدامی نکند که ایران را از حقابه آن از آب رود هیرمند (‌هلمند)، که مطابق احکام مندرج مواد دوم و سوم و چهارم‌این معاهده تثبیت و محدود شده است، بعضاً یا کلاً محروم سازد.»

همچنین در مورد حل اختلافات نیز یک پروتکل جداگانه در معاهده تنظیم شده است.

«ماده نهم - در صورت بروز اختلاف در تعبیر یا اجرای (‌تطبیق) مواد این معاهده طرفین اولاً از طریق مذاکرات دیپلماتیک - ثانیاً از طریق صرف مساعی‌جمیله مرجع ثالث برای حل اختلاف سعی خواهند کرد و در حالی که این دو مرتبه به نتیجه نرسد اختلاف مذکور بر اساس مورد مندرج در پروتکل‌شماره ۲ ضمیمه این معاهده به حکمیت محول می‌شود.»