'شکارگاه شاهان'؛ مناطق حفاظت شده افغانستان

سازمان ملل متحد روز ۶ نوامبر را به عنوان روز جهانی حفاظت از محیط زیست در جنگ و منازعه اعلام کرده است. ولی محیط زیست در افغانستان همانند سایر بخشها در این کشور آسیب دیده است. جنگل‌ها نابود و چراگاه ها نیز در وضعیت بدی قرار دارد. مناطق حفاظت شده افغانستان از مکانهای دیدنی و نادر هستند که به دلیل حفاظت از این مناطق دولت افغانستان برنامه ملی را در نظر دارد. در گذشته نیز به دلیل اینکه دولت بتواند از مناطق حفاظت کند تعداد از آنها به نام شکار گاه‌های سلطنتی یاد می‌شد.

پامیرها

پامیرهای بزرگ و کوچک از جمله مناطق حفاظت شده و از نظر زیست محیطی دارای تنوع زیادی هستند. این مناطق به دلیل داشتن اکوسیستم و توپوگرافی خاص یکی از مناطق منحصر به فرد در جهان به حساب می‌آید.

پامیرها پناهگاه حیوانات کمیاب بومی است. علاوه بر آن تعداد زیادی از حیوانات مهاجر نیز در منطقه به زاد و ولد می پردازند.

گوسفند مارکوپولو، آهوی باختری، آهوی مشکین، پلنگ برفی و خرس قهوه‌ای، غژگاو و در حدود ۱۷ نوع حیوان وحشی ویژه در این منطقه زندگی می‌کنند.

این گونه‌ها در ارتفاعات پامیرها زندگی و تولید نسل می‌کنند. ولی عدم توجه به وضعیت زندگی آنان باعث شده که با خطر انقراض روبرو و در حال مهاجرت باشند.

دهلیز واخان

دره باریک دهلیز واخان; در کوه‌های مرتفع شرق ولایت بدخشان قرار دارد، در قرن ۱۹ به عنوان زون شاهی نامگذاری شد و در سال ۱۹۷۰ به دلیل زندگی گوسفند مارکوپولو این منطقه به عنوان پارک ملی انتخاب شد. علاوه بر این نوع گوسفند این منطقه پناهگاه حیوانات دیگری مانند آهوی رنگ، پلنگ برفی، خرس قهوه ای، گرگ خاکی، روباه و سیاه گوش است.

دره واغ جیر

این دره در ولایت بدخشان در مرز چین قرار دارد که به دلیل دشواری دسترسی به آن، اطلاعات کمی درباره این منطقه وجود دارد. مطالعات میدانی در این دره انجام نشده ولی براساس معلومات مردم محل این دره چراگاه و مکانی برای تجمع قوچ­های مارکوپولو وحشی در فصل بهار می باشد.

منطقه 'تغر مانسو' دره ای شرقی که با کشورهای چین و تاجکستان هم مرز است، محل عبور گوسفند مارکوپولو از تاجکستان و چین به افغانستان است. این گوسفندها درماه‌ اسد و سنبله در این دره دیده می‌شوند.

بندامیر

بند امیر اولین پارک ملی افغانستان است که ولایت بامیان در مرکز این کشور در سلسله کوه­های هندوکش موقعیت دارد. این ولایت نه تنها با داشتن دو مجسمه بزرگ بودا شهرت جهانی یافته بلکه تنوع حیات، غنای طبیعی و فرهنگی آن نیز برای مردم افغانستان و جهان شناخته شده است.

بامیان به دلیل موقعیت دره آجر و بندامیر، هزاران جهانگرد را به خود جلب کرده‌است.

بند امیر با مساحت ۶۲ هزار هکتار بخشی از شش ساحه آبی است که توسط دیوارهای کلسیم کربونایت به صورت طبیعی از هم جدا شده‌اند. بند به ارتفاع ۲.۹۱۶ متر از سطح دریا از جمله بناهای چشم نواز طبیعی و یکی از مناظر تماشای افغانستان به شمار می‌رود.

حیوانات بومی بندامیر عبارتند از آهوی نخشیر، گرگ، روباه، شغال، انواع موشها‌ و باز، عقاب و باشه نیز از پرندگان معروف این منطقه هستند.

دره آجر

دره آجر که از آن به عنوان پناهگاه حیات وحش یاد می شود نیز در ولایت بامیان در مرکز افغانستان موقعیت دارد که به دلیل داشتن مناطق تاریخی و سرسبز دارای اکوسیستم خاص خود می­باشد.

این دره در ولسوالی یکاولنگ در فاصله ۷۵ کیلومتر شهر بامیان قرار دارد. بخش مرکزی این منطقه حفاظت شده در ولسوالی یکاولنگ و قسمت­های شرقی آن در ولسوالی کهمرد بامیان قرار دارد.

در سال۱۹۰۰ میلادی این منطقه شکار گاه حبیب الله خان پادشاه وقت افغانستان بود. در زمان پادشاهی ظاهر شاه دره توسط یکی از بزرگان محلی به پادشاه معرفی شد و شاه و با دیدن منظره­های زیبا و طبیعی این دره آنرا به عنوان منطقه حفاظت شده و شکارگاه خانواده سلطنتی اعلام کرد.

تنشهای مسلحانه سه دهه گذشته و اسکان مردم محلی در این دره اکنون چالش بزرگی برای این منطقه حفاظت شده و پارک ملی افغانستان می باشد که توجه جدی دولت را نیازمند است.

شاه فولادی

دره شاه فولادی در یکی از بلند ترین کوه‌ها به نام شاه فولادی در ولایت بامیان قرار دارد. این منطقه حفاظت شده به مساحت ۴۵۰ کیلومتر مربع مساحت، در حدود ۳۰۰۰ الی ۵۲۲۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد.

در دره شاه فولادی حدود ۳۰۰ نوع نبات و ۱۰۰ نوع حیوانات وحشی ثبت شده است.

آب ایستاد غزنی

جهیل القلی، آب ایستاده، ولسوالی ناوه ولایت غزنی در جنوب افغانستان یکی از مکانهای تولید نسل غاز حسینی شناخته شده است. این آب ایستاده دارای ۱۳ هزار هکتار مساحت و به ارتفاع ۲۱۰۰ متر از سطح دریا است.

۶۶ نوع مرغان آبی در فصل بهار در این منطقه تولید نسل می کنند. این منطقه اولین بار در یاداشتهای بابرشاه پادشاه سابق افغانستان در سالهای ۱۴۹۳-۱۵۳۰ آمده که او در این نوشته ها از موجودیت بیست هزار قاز حسینی در این منطقه یاد کرده است.

او افزوده است که این منطقه محل آشیانه و تولید نسل تعداد زیادی پرند­گان و مرغان آبی است. این یاداشت محققان زیادی را به منطقه کشاند.

در سال ۱۳۵۳ آب ایستاده پناهگاه قاز حسینی و مرغان آبی اعلام شد. اکنون تغییرات زیست محیطی در این منطقه باعث شده است که شکل فزیکی جهیل تغییر کند.

دشت ناور

دشت ناور در سال ۱۳۵۰ شناسایی و در سال ۱۳۵۳ رئیس جمهور وقت این مکان را منطقه حفاظت شده و پناگاه غاز حسینی و مرغان آبی اعلام کرد.

این منطقه با مساحت ۷۵۰۰ هکتار از نظر فزیکی آبی و نمکی بوده و در حدود ۳۲۰۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد. دارای تابستان معتدل و زمستان سرد و اوسط بارندگی سالانه در آن به ۱۸۴ میلی‌متر می‌رسد.

طول این جهیل در حدود ۱۴ وعرض آن ۳ کیلومتراست که از ۴۰ تپه کوچک به اندازه­‌های مختلف تشکیل گردیده است. منابع آبی این جهیل از چشمه­‌ها و آب شدن برف کوههای اطراف آن تامین می­‌شود.

به استثنا خشکسالی تولید نسل پرندگان در سایر سالها در منطقه صورت می گیرد. در سالهای گذشته حدود ۳۱ نوع پرنده مختلف دراین منطقه فهرست شد.

پستانداران و خزند­گان نیز در این منطقه زندگی می کنند که می توان از موش خرما، سمور، شغال، گرگ، روباه سرخ، و همچنین خزندگان آبی کوچک نام برد.

کول حشمت خان

کول حشمت خان در جنوب غرب شهر کابل شکارگاه شاهان و حکمرانان ملی و محلی افغانستان بوده است. در ۱۳۱۹ ظاهر شاه، پادشاه سابق این منطقه را پناهگاه مرغان آبی اعلام نمود و دستور به حفاظت آن داد. تا سال ۱۳۵۹ حدود ۱۵۷ نوع پرنده در این منطقه زندگی می کرد.

این کول با مساحت ۱۹۱ هکتار در سطح بین المللی به عنوان پناهگاه مرغان آبی شناخته می شود.

گیاهان و حیوانات کول حشمت خان منحصر به این منطقه بوده و گیاهان آن از نوع آبزی است. سالانه هزاران پرنده در این محل تخمگذاری کرده و به تولید نسل می پردازند.

گسترش مناطق شهری در اطراف این منطقه اکنون تهدید جدی برای پرندگان ایجاد کرده ولی در گذشته پرندگانی همانند کلنگ­ها ، قازها و قطان‌ها ساکن این منطقه بودند.

هامون پوزک

هامون پوزک یکی از سه جهیل آب شیرین حوضه سیستان در ولایت فراه در جنوب افغانستان است که مناطق هموار آن در مرز ایران موقعیت دارد. هامون پوزک با ۳۹۶ کیلومتر مربع مساحت به ارتفاع ۱۶۲۰ متر از سطح دریا قرار دارد.

این منطقه با تپه­‌های خاکی زیستگاه گیاهان لوخ، گز، نی و سایر گیاهان یک ساله است.

این منطقه زیستگاه آبزیان مانند: ماهی، خرچنگ و مارآبی است.

پرندگانی مثل کلنگ­ها، قازها، مرغان آبی و پرنده­گان محلی مانند گنجشک­ها، تراج، زاغها، سیخ دم، چروک، لک لک و انواع دیگر نیز در این منطقه زندگی می کنند.

هامون صابری

فراه رود و روخانه هاروت به تالاب هامون صابری می­‌ریزد. این منطقه ۴۵۰ کیلو متر مربع مساحت داشته و در شمال غرب ولسوالی جوین قرار داد.

این تالاب زیستگاه انواع مختلف پرندگان مثل کلنگ­ها، قازها و مرغهای آبی مهاجر است. این منطقه مکانی برای زیست پرندگان همانند، کماو، چور، سوزگردن، چاشک، سیخ دم، روک، لک لک، لینک زینبک، لکو و لگاب است.

رویدن درختهای مانند بید، گز و نی‌زار نیز سرسبزی خاصی را به این تالاب داده است.

خوک، گرگ، کفتار، خرگوش، روباه و شغال نیز در مناطق جنگلی این تالاب­ها زندگی می­‌کنند.

این تالابها با ایجاد مناظر زیبا تغییرات محیطی خاصی را نیز در این منطقه ایجاد کرده است. پرنده­‌ها و حیات وحشی که در این منطقه زندگی می‌کنند، آنرا به مکان زیبا و دیدنی تبدیل کرده است.

جنگل‌ها نورستان

ولایت نورستان در شرق افغانستان به دلیل باران­های موسمی دارای جنگل‌ها انبوه و مناظر بی نظیر طبیعی است. این جنگل‌ها مناظر طبیعی زیبای را ایجاد کرده و پناهگاه برای میمونها، آهوی مارخور، آهوی آیبکس، خرس سبز، خرس سیاه، پلنگ برفی، پلنگ عادی، پشک جنگلی، سنجاب­ها، دله خفک و صد ها نوع پرنده تبدیل شده است .

این جنگل‌ها در سطح ملی و بین­‌المللی از ارزش و شهرت خاصی برخوردار است.

درقد امام صاحب

منطقه درقد در ولایت تخار و ولسوالی امام صاحب ولایت کندز یکی از مناطق حفاظت شده افغانستان می باشد.

این منطقه در حدود ۸۰ کیلومتری شمال شهر تالقان مرکز ولایت تخار قرار داد که حدود ۳۰۰ متر از دریا ارتفاع دارد.

این ساحه به دلیل داشتن حیوانات وحشی، پرنده گان، محیط طبیعی و جنگل‌ها دارای اهمیت است.

درقد زیستگاه گوزن باختری و تعداد زیادی پرندگان و حیوانات وحشی شناخته شده است.

مناطق حفاظت شده افغانستان که شماری از آنها به نام شگارگاه پادشاهان افغانستان معروف هستند، از مناطق دیدنی این کشور اند. این مناطق اکنون به دلیل عدم توانمندی لازم دولت افغانستان در حفاظت کامل از آنها و آشنا نبودن مردم به اهمیت اقتصادی و زیست محیطی آنها در شرایط بسیار بدی قرار دارند.

عدم توجه دولت و مردم به اهمیت شرایط زیست محیطی و اقتصادی مناطق حفاظت شده، باعث خسارت و نابودی این مناطق شده و با ادامه این روند، افغانستان به زودی مناظر منحصر به فرد طبیعی خود را از دست خواهد داد. تعداد زیادی از حیوانات ویژه‌ این مناطق نیز با خطر انقراض مواجه هستند. برخی از این نوع حیوانات مختص افغانستان بوده و اکنون در حدود ۷۰ نوع از آنها در فهرست سرخ جانوران در حال انقراض نهادهای بین المللی محیط زیست قرار دارند.