عذرخواهی ژنرال دوستم و دورنمای عدالت انتقالی در افغانستان

عذرخواهی ژنرال عبدالرشید دوستم از افغانها نسبت به نقش او در جنگ‌های داخلی افغانستان، شاید بتواند صفحه‌ای جدیدی را در نوعیت و شکل رابطه‌ میان شهروندان افغانستان و سیاستمداران این کشور باز کند.

این عذرخواهی با توجه به زمان آن، اصلا بی‌ربط با انتخابات ریاست جمهوری افغانستان نیست. به این معنا که ژنرال دوستم، به عنوان معاون اول تیم انتخاباتی اشرف غنی احمدزی برای انتخابات ریاست جمهوری، به حمایت رای‌دهندگان افغان نیاز دارد و برای بدست آوردن این حمایت، ژنرال دوستم حاضر به عذرخواهی نسبت به عملکردی شده که هنوز طرف‌های دیگر این منازعه از آن دفاع می‌کنند.

دعوت ژنرال دوستم به عذر خواهی و پیشقدم شدن خود او در این کار، قبل از هر چیز دیگری، یک موضوع را برجسته می‌کند و آن اهمیت فزاینده‌ شهروندان افغان برای سیاستمداران این کشور است. بخشی از این شهروندان همان قربانیان جنگ‌های داخلی و بستگان آنان هستند که همواره جایگاه و ارزش انسانی‌شان زیر پا گذاشته شده است.

پوزش‌خواهی ژنرال دوستم از افغانها، برای نخستین بار گامی در جهت احترام گذاشتن به جایگاه انسانی قربانیانی است که در جریان سه دهه بحران در افغانستان، ابتدایی‌ترین حقوق انسانی‌شان نقض شده است.

این مساله، اهمیت به سزایی در بحث عدالت انتقالی دارد. یکی از ارزش‌های اصلی برای کشورهای پس از منازعه، تامین دوباره وقار و شان انسانی قربانیان و رسیدن به مرحله‌ای است که در آن قربانیان جنگ‌های گذشته، به عنوان طرف‌های اصلی قضیه مطرح شده و زمینه برای اذعان به دردهای آنان از سوی عاملان جنگ و خشونت، فراهم شود.

پوزش از قربانیان، در حقیقت به معنای ارزش دادن به غیرنظامیان و قربانیانی است که در تعاملات بزرگ سیاسی و اقتصادی فراموش شده اند.

سیاستمداران معمولا از یاد می‌برند که این فراموش شده‌ها، نیروی اصلی جوامع را تشکیل می‌دهند و بدست آوردن حمایت آنها می‌تواند در بسیاری موارد به معنای موفقیت سیاسی برای قدرتمندان باشد.

جنگ‌های داخلی افغانستان طرف‌های زیادی داشته و افراد زیادی مستقیما در این جنگ‌ها نقش داشته اند. اما تا کنون تنها ژنرال دوستم در ارتباط به آن معذرت خواسته است.

اقدام ژنرال دوستم به عذرخواهی و دعوت او از دیگر کسانی که درگیر این جنگ‌ها بوده اند، می‌تواند راه را برای مباحثات بیشتر در مورد عدالت انتقالی باز کند و زمینه را برای حقیقت‌یابی بیشتر فراهم سازد.

جلوگیری از تکرار بحران

با این همه، تجربه بسیاری از کشورهای پس از بحران و کشورهای که عدالت انتقالی را به اجرا گذاشته اند، نشان می‌دهد که اگر پوزش خواستن از قربانیان و حتی اذعان به دردهای آنان، بنیادی و توام با ایجاد ساختارهایی برای عدم تکرار حوادث گذشته نباشد، فایده‌ای زیادی در درازمدت نخواهد داشت.

افغانستان برای آشتی با گذشته تاریک خود و حصول اطمینان نسبت به عدم تکرار حوادث خشونت‌بار در آینده، نیاز به ایجاد میکانیسمی برای جلوگیری از تکرار بحران دارد.

این میکانیسم در صورتی می‌تواند ایجاد شود که افغانها، به عنوان یک ملت، با گذشته‌ای دردناک خود و با تمام زوایای پنهان آن - هرقدر هم که تکان‌دهنده باشد - روبرو شده و در صورت امکان، با آن آشتی کنند.

رسیدن به این مرحله، نیازمند کار بسیار و پیگیر است. نیاز به مستندسازی و حقیقت‌یابی وقایع خشونت‌بار گذشته دارد و نیاز دارد تا افغانها، به عنوان قربانیان اصلی، قدرت و صلاحیت تصمیم‌گیری در مورد برخورد با گذشته و انتخاب نوعیت آینده‌ای شان را داشته باشند.

ژنرال دوستم از قربانیان جنگ‌های داخلی عذرخواهی کرده است، اما اینکه آیا این پوزش می‌تواند افغانستان را در گذار از بحران به دموکراسی کمک کند یا نه، بستگی به پاسخ افغانها دارد.

یکی از مولفه‌های عدالت انتقالی، ایجاد تفاهم میان قربانی و عامل خشونت است تا هر دو طرف بتواند همزیستی مسالمت‌آمیزی را در یک فضای دموکراتیک تجربه کنند.

ژنرال دوستم، بدون شک گام نخست را در این راه برداشته است، اما پیروزی این جریان، مربوط به گام‌های بعدی است، گامی‌هایی که از سوی افغانها به عنوان قربانیان جنگ‌های گذشته‌ای افغانستان برداشته خواهد شد.