قفسه خالی کتاب کودک در افغانستان
در پیشخوان کتابفروشیهای کابل، پایتخت افغانستان و سایر شهرهای این کشور به بندرت میتوانی کتابی را برای کودکان بیابی، معدود کتابهای کودکان نیز یا از کشورهای همسایه وارد میشوند و یا اینکه به صورت بسیار غیرحرفهای در داخل این کشور تدوین و چاپ شدهاند.
حدود ۹۵ سال قبل اولین مجله کودک به نام سراج الاطفال در افغانستان راه افتاد که عمر آن نیز کوتاه بود، ولی بعد از آن کاری جدی در زمینه ادبیات کودک انجام نشده حتی وزارت آموزش و پرورش افغانستان نیز فعالیت جدی را در قسمت کتاب کودک انجام نداده است.
براساس اعلام مسئولان چاپ و نشر در افغانستان سالانه حدود یکهزار عنوان کتاب در داخل افغانستان منتشر میشود و در حدود ۱۰۰ هزار عنوان نیز از خارج افغانستان وارد این کشور میشوند.
در این میان تعداد اندک کتاب کودک وجود دارد و کتابهای که از ایران وارد بازار کتاب افغانستان میشوند به دلیل استفاده از اصطلاحات ویژه برای خیلی از کودکان افغان جذابیت لازم را ندارند.
اکنون تعداد کتابهایی که برای کودکان درافغانستان چاپ میشوند، بسیاراندک هستند. نبود حمایت مالی از نویسندگان و بالا بودن هزینه چاپ باعث شده که تعداد کتابهای کودکان که توسط نویسندگان افغان تدوین و چاپ شده به شدت کم باشد.
محمد آصف عنابی مسئول چاپ خانه 'کاروان' که تعدادی از کتابهای کودک توسط او به بازار عرضه میشود به بیبیسی گفت که متاسفانه تعداد کتابهای که سالانه برای کودکان چاپ میشود به ۲۰ عنوان نمیرسد.
سالن خالی
کتابخانه عامه شهر کابل، تنها کتابخانهای پایتخت است که دارای سالن مطالعه مخصوص کودکان میباشد. اتاق با مساحت حدود پنجاه متر، روزی که من آنجا رفتم تنها دو کودک آنجا با اسباب بازیهای موجود در این کتابخانه مشغول بازی بودند.
معدود کتاب این کتابخانه نیز اغلب در کشورهای همسایه افغانستان تدوین وچاپ شدهاند. بندرت کتابهای چاپ افغانستان را می توان در این کتابخانه دید.
خانم 'بریه نویر' که ۲۵ سال مسئولیت این سالن را به عهده دارد، میگوید که روزگاری این سالن پر بود از کودکانی که از صبح تا شب مراجعه میکردند، اما اکنون کسی به این کتابخانه سر نمیزند.
او خیابان مقابل کتابخانه را نشان میدهد وتوضیح میدهد که حدود یک سال قبل در۵۰ متری این سالن یک حمله انتحاری رخ داد، حمله کننده خودرو حاملش را در مقابل این کتابخانه منفجر کرد و اکنون مردم از ترس به کودکانش اجازه نمیدهند، به کتابخانه بیایند.
نویر با ابراز نگرانی از این روند میگوید که ما برای جذب بیشتر کودکان به این کتابخانه قراراست به تمام مدارس شهر کابل برویم و از مدیران مدارس تقاضا کنیم که برای آشنایی کودکان با فرهنگ کتابخوانی آنان را به صورت نوبتی به کتابخانه عامه بفرستند.
تصویر پردازی کتاب
علی جلال نقاش افغان درباره تصویر پردازی کتاب کودکان در افغانستان میگوید:" متاسفانه در کشوری که در دانشگده هنر رشته نقاشی کودکان وجود ندارد انتظار نمیرود که ما در زمینه نقاشی کودکان و تصویرپردازی حرفهای کتاب کودک چیزی برای گفتن داشته باشیم."
او افزود که هنوز در دانشکده هنر کابل به نقاشی مدرن کمتر توجه میشود و در این محل بخصوص در رشته نقاشی فقط به الفبای نقاشی می پردازد. در حالیکه نقاشی در جهان بسیار تخصصی و حرفهای شدهاست.
جلال تاکید میکند که پرداختن به نقاشی کودکان به صورتی که کودک بتواند با آنان ارتباط بر قرار کند و باعث خلق رویاها و تخیل در ذهن آنان شود، جدی گرفته نمیشود.
دید غیر حرفهای به کتاب کودک
اکنون تعداد معدود از نهادهای بین المللی و داخلی در زمینه کتاب کودک در افغانستان فعالیت دارند. بیشتر این کتابها ترجمهای از کتاب کودکان درسایر کشورهاست. طراحی و رسم الخطهای استفاده شده در این کتابها به صورت حرفهای نبوده و از اغلب کتابهای چاپ شده چندان استقبال نشده است.
روح الله رضوانی کارشناس ارشد روانشناسی در افغانستان می گوید کودکان برای وارد شدن به زندگی اجتماعی از طریق کلمات و تصویر با پیچیدگیهای زندگی اجتماعی آشنا میشوند و توجه به محصولات فرهنگی کودکان میتواند جوامع را به داشتن کودکان با توانایی بیشتر و خلاق یاری رساند.
رضوانی یکی دیگر از مزیتهای کتاب کودک را ایجاد ارتباط میان کودک و والدین میداند و میگوید که نفس قصه خوانی میتواند ارتباط زیادی را در جامعه میان فرزندان و پدر و مادر ایجاد کند.
این روانشناس افغان تنها توجه به کتاب کودک را کافی نمیداند بلکه پیشنهاد میکند که باید در کنار تدوین کتابهای مخصوص ما باید کُدی/ عروسکهای ملی، بازیهای مخصوص و حتی وسایل تحریر کودکان نیز باید دارای ویژگیهای ملی باشد.
آیا کتاب کودک میتواند بازار داشته باشد؟
تاکنون کمتر کسی حاضر شدهاست که در زمینه کتاب و بخصوص کتاب کودک در افغانستان سرمایه گذاری کند. علت اصلی این بیتوجهی نگرانی از بازارکتاب و بخصوص آثار مخصوص کودکان می باشد.
نبی خلیلی مدیر مدرسه پیشگامان در این باره میگوید که علاقه مندی به خواندن در میان کودکان افغان زیاد و در تمام مدارس این نوع نیازمندی مشهود است. از طرف دیگر تجارب کشورهای همسایه ما نشان میدهد که سرمایه گذاری برای کودکان میتواند تاثیرات اجتماعی اقتصادی قابل توجه داشته باشد.
کشور بدون انتشارات کودکان
افغانستان شاید جزء معدود کشورهایی باشد که در آن انتشارات مخصوص کودکان وجود ندارد. این روند باعث شده است که کودکان و جامعه افغانی با کتابهای مخصوص کودکان آشنایی لازم را نداشته باشند. در اغلب کشورها کتاب کودکان برای سنین مختلف رده بندی شده است. ولی این واژه در افغانستان نا آشناست.
حدود ۱۰ میلیون نفر در افغانستان به مدارس میروند، ولی اغلب مدارس سراسر این کشور فاقد کتابخانه و بخصوص کتابهای مخصوص کودک می باشند.
در افغانستان اغلب دانش آموزان و معلمان با دسته بندی کتابهای کودک برای ردههای سنی مختلف نا آشنا هستند و تاکنون هیج تلاشی نیز در این زمینه انجام نشده است.
احسان، مسئول لوازم التحریر فروشی 'احسان' که تعدادی از کتاب کودک را وارد بازار افغانستان میکند در این زمینه به بی بی سی گفت:" ما خود کتاب کودک تدوین نمیکنیم و لی کتابهای که در ایران چاپ می شوند و در بازار کابل با استقبال روبرو می گردد آنها را بازنویسی و به لجهه دری تبدیل می کنیم."
او می افزاید این کتابها را به کسانی که در ایران تحصیل کرده میدهیم و بعد کلمات نا آشنا را در کتاب تغییر می دهیم مثلا به جای عمو/ کاکا می گذاریم و برای سیب زمینی / کچالو و دوباره چاپ میکنیم.
عدم آشنایی با حق چاپ و نشر یکی از مشکلات دیگر میباشد و احسان در این زمینه می گوید که مشکل وجود ندارد کتابهای قصه کودکان نویسندگان ایرانی در بازار زیاد یافت میشود و ما این قصهها را انتخاب و بعد از تغییرات کلمات و واژه در پاکستان چاپ می کنیم.
