روز جهانی کتاب و مشکلات چاپ و نشر در افغانستان

روز جهانی کتاب در بسیاری از کشورهای جهان با برنامه‌های ویژه‌ای برای حمایت از ترویج کتابخوانی به همراه است، اما در افغانستان در این روز برنامه خاصی وجود ندارد.

سازمان علمی، فرهنگی و آموزشی سازمان ملل، یونسکو، از سال ۱۹۹۵ میلادی، هر ساله در بیست و سوم آوریل، به مناسبت درگذشت میگوئیل سروانتس نویسنده مشهور اسپانیایی و ویلیام شکسپیر شاعر و نمایشنامه نویس بریتانیایی (۱۶۱۶) مراسم خاصی برگزار می کند.

با این که افغانستان در ده سال گذشته دستاوردهای خوبی در عرصه چاپ و نشر کتاب داشته است، اما ناشران و دست اندرکاران صنعت نشر کتاب می‌گویند که هنوز هم مشکلات فراوانی بر سر راه آنها وجود دارد.

سید احمد سعید مدیر انتشارات سعید در کابل گفته که دولت افغانستان هنوز نتوانسته است که مشکلات پیش پا افتاده دست اندرکاران صنعت چاپ و نشر کتاب را هم حل کند. به گفته او، هنوز ناشران به دلیل عدم همکاری نهاد‌های دولتی نتوانسته‌اند که نشانی مشخصی در شهرهای افغانستان داشته باشند.

آقای سعید، که استاد دانشگاه کابل هم است، گفت: "ما خود و دست اندرکاران سیاست که در افغانستان حکومت می‌کنند، آن قدر برای کتاب ارزش کم قائل هستند که جای آن را در دامنه "جوی شیر" تعیین کرده‌اند که آب‌های فاضلاب به طرف آن سرازیر می‌شود. ما هنوز بازار کتاب نداریم."

جوی شیر منطقه‌ای در مرکز شهر کابل و در دامنه کوه آسمایی واقع است. بخشی از کناره غربی خیابان آسمایی به غرفه‌های کتابفروشی اختصاص یافته است. خانه‌های عقب این کتابفروشی‌ها و بخش‌هایی از تپه‌های کوه آسمایی خارج از نقشه شهرداری ساخته شده و فاضلاب مطابق نقشه شهری ندارد.

اما دین محمد مبارز راشدی، معاون وزیر اطلاعات و فرهنگ این ادعاها را رد کرد و گفت که هر چند کارکردهای فرهنگی دولت افغانستان در حد مطلوب نیست، اما "بی‌اعتنایی به فرهنگ" به هیچ صورت در سیاست‌های دولت افغانستان وجود ندارد.

آقای مبارز با اشاره به این که دولت افغانستان در پی تقویت بخش‌های خصوصی است، گفت که وزارت اطلاعات و فرهنگ در حدی امکانات ندارد که بتوانند مشکلات همه ناشران و کتابفروشان را حل کنند، اما تلاش دارد که به نیازمندی‌های آنها رسیدگی کنند.

معاون وزارت اطلاعات و فرهنگ گفت که در یکی دو سال اخیر در زمینه چاپ و نشر کارهای زیادی انجام شده و در حال حاضر وضعیت این صنعت نسبت به ده سال پیش بسیار بهتر شده است.

اما آقای سعید گفته که شماری از مهمترین مشکلات ناشران کتاب ناشی از خلاء قانونی است. او گفت: "اگر در نزد دست اندرکاران وزارت اطلاعات و فرهنگ از ناشر و کتابفروش سخن بگویی، می‌پرسند کتابفروش و ناشر یعنی چه؟ هنوز اصطلاح ناشر، چاپخانه و کتابفروش در افغانستان به درستی تشخیص نشده است. همه را به یک گونه تلقی می‌کنند."

او گفت که هنوز موسسه‌های انتشاراتی در افغانستان مانند شرکت‌های تجارتی در وزارت تجارت به ثبت می‌رسند. به تعبیر آقای سعید، این امر بیانگر آن است که این موسسات به عنوان نهادهای فرهنگی شناخته نشده و وزارت اطلاعات موفق به تهیه طرزالعمل ناشران و ثبت آنها در ادارات این وزارت نشده است.

مدیر انتشارات سعید گفت که این وضعیت باعث شده که سازمان‌های انتشاراتی نتوانند فعالیت‌های خود را به عنوان نهادهای فرهنگی و در چهارچوب قانون مربوط به نهادهای فرهنگی سازمان دهند و از حمایت‌های قانونی دولت برخوردار شوند.

اما آقای راشدی گفت که وزارت اطلاعات و فرهنگ مقرراتی برای ثبت ناشرانی که مطابق معیارهای مدرن در زمینه انتشارات فعالیت می‌کنند، دارد، اما بیشتر کسانی که به عنوان ناشران کار می‌کنند، شرایط لازم برای ثبت در وزارت اطلاعات و فرهنگ را ندارند."

آقای راشدی گفت: "متاسفانه موسسات انتشاراتی به معنای واقعی در افغانستان هنوز شکل نگرفته است. ما در حدود پنج ناشر را که شرایط ناشر بودن برای شان توضیح داده شده، برای ثبت اقدام کرده‌اند. متاسفانه مشکل در این جا است که بعضی از کتابفروشان به عنوان همیشه ناشر شکایت می‌کنند."

او افزود: "ما از کسانی که در بازار کتاب مشغول هستند، خواسته‌ایم که بیاید انتشارات ثبت کنند و شرایط ناشر مدرن به معنای امروزی آن را بشناسند و براساس آن عمل کنند تا مورد اطمینان و اعتماد نویسندگان کتاب قرار گیرند."

یکی دیگر از مشکلاتی که به گفته آقای سعید باعث "هرج و مرج" در بازار کتاب شده، "خلاء قانونی" در زمینه حمایت از مالکیت معنوی است. او افزود که دولت هنوز راهکار مناسبی برای پاسخگویی به این مشکل روی دست ندارد و مقام‌های دولتی نمی‌توانند مشکلات ناشی از این خلاء قانونی را حل کنند.

هر چند دولت افغانستان در سال ۱۳۸۷ قانون "قانون حمایت از حقوق مولف، مصنف، هنرمند و محقق" را به اجرا گذاشت، اما بسیاری‌ها این قانون را برای حمایت از فعالیت‌های قانونی در زمینه چاپ و نشر کافی نمی‌دانند.

انتقادهای زیادی بر این قانون وارد شده است که پاسخگوی مشکلات در زمینه حمایت از حق مولف نیست و علاوه بر آن، در اجرای آن هم کوتاهی صورت گرفته است.

در حال حاضر شمار زیادی از کسانی که دست اندرکار چاپ و نشر کتاب هستند، به گونه غیرقانونی دست به چاپ و انتشار کتاب‌های مختلف می‌زنند و معمولا آنها را در پاکستان با کیفیت نازلی چاپ و به بازارهای داخلی افغانستان عرضه می‌کنند. این امر حتی شامل انتشار کتاب‌های درسی مدارس دولتی هم می‌شود. معاون وزیر اطلاعات و فرهنگ گفت که هر چند این وزارت مشکلاتی در زمینه اجرای قانون حمایت از حق مولف دارد، اما تلاش‌ها برای عملی شدن آن آغاز شده است.

آقای راشدی گفت: "ما به عنوان مرجعی که قانون کپی رایت را باید عملی کند، عملی کردن آن را شروع کرده‌ایم. ما به نقیصه‌ها در این مورد توجه می‌کنیم و برای رفع آن اقداماتی صورت گرفته و در حال حاضر قانون کپی رایت را عملی می‌کنیم."

این‌ها مشکلاتی است که ناشران کتاب در کابل از آنها سخن می‌گویند؛ مشکلات چاپ و نشر کتاب در شهرهای دیگر بسیار بیشتر از این‌ها است. در شمار زیادی از ولسوالی‌ها (شهرستان‌های) افغانستان حتی یک کتابفروشی هم وجود ندارد.

فقر و بیسوادی گسترده در میان مردم روستایی افغانستان از دلائل عمده کم رونق ماندن نشر و پخش کتاب در این مناطق است و آنهایی که در جستجوی کتاب هستند، مجبورند به شهرها سفر کنند.