ایران د دیمونا اټومي بټۍ د ویشتلو ګواښ کوي؛ د دې بټۍ په اړه څه پوهېږو؟

یوه ایراني پوځي چارواکي ویلي، د امریکا یا اسرائیلو هره هڅه چې په ایران کې د "وسله والې ګډوډۍ" له لارې د نظام د پرځولو لپاره کېږي، له خورا سخت ځواب سره به مخ شي چې ښايي په اسرائیلو کې د دیمونا اټومي بټۍ په نښه کول هم په کې وي.

دغه چارواکي، چې څرګندونې یې یوې ایراني خبري وېبپاڼې خپرې کړې دي، زیاته کړه: "د نظام د پرځولو لپاره د هرې طرحې کارول به ایران اړ کړي چې په سیمه کې د انرژۍ بنسټیز تاسیسات په نښه کړي."

سره له دې چې اسرائیلو هیڅکله د اټومي وسلو لرل نه دي منلي، خو ډېر نړیوال اټکلونه ښيي چې دوی اټومي وسلې لري. د دغه هېواد اټومي پروګرام په نړۍ کې د ډله ییزې وژنې د وسلو یو له خورا پټو پروګرامونو ګڼل کېږي. اسرائیلو د اټومي وسلو د نه خپرولو تړون (NPT) هم نه دی لاسلیک کړی. له همدې امله، د دوی اټومي بنسټونه د اټومي انرژۍ د نړیوالې ادارې (IAEA) تر څارنې لاندې نه دي.

د اسرائیلو اټومي وړتیاوې د ۱۹۶۰مې لسیزې راهیسې، کله چې په نګب دښته کې د دیمونا بټۍ په کار پیل وکړ، د استخباراتي اټکلونو موضوع وه. په ۱۹۸۶ کال کې، د دې بټۍ یوه پخواني تخنیکي کارکوونکي، مردخای وانونو، له یوې بریتانوۍ ورځپاڼې سره د اسرائیلي اټومي سرګلولو په اړه انځورونه او معلومات شریک کړل او دا راز یې افشا کړ.

د فعنونو معلوماتو د اسرائیلو د اټومي وسلو په اړه اټکلونه بدل کړل. په ۲۰۰۳ کال کې وړاندوینه وشوه چې دوی لږترلږه ۱۰۰ او ښايي تر ۲۰۰ پورې اټومي سرګلولې ولري. داسې کوم ثبوت نشته چې اسرائیلو دې په ښکاره اټومي تجربه کړې وي، خو ځینې څېړونکي په ۱۹۷۹ کال کې په سویلي هند سمندر کې یوې مشکوکې چاودنې ته اشاره کوي چې ښايي د اسرائیلو او جنوبي افریقا ګډه تجربه وي.

وروستی ځوب

په ۱۹۴۸ کال کې د اسرائیلو له جوړېدو لږ وروسته، ځینو مشرانو یې د "وروستي مخنیوي" په توګه د اټومي وړتیا د پراختیا لېوالتیا وښوده. په ۱۹۵۲ کال کې د اسرائیلو د اټومي انرژۍ اداره جوړه شوه. په ۱۹۵۳ کال کې هغوی د نګب دښتې له فاسفیتو د یورانیمو استخراج پیل کړ.

د بټۍ د ډیزاین او جوړولو لپاره، فرانسې له اسرائیلو سره پټه هوکړه وکړه. په پیل کې دیمونا مرکز د نساجۍ د فابریکې، کرنیز سټیشن او د فلزاتو د څېړنې د ځای په توګه پېژندل شوی و. خو په ۱۹۶۰ کال کې لومړي وزیر ډېویډ بن ګوریون اعلان وکړ چې دا یو اټومي څېړنیز مرکز دی چې د "سوله ییزو موخو" لپاره جوړ شوی.

د ۱۹۶۰مې لسیزې پر مهال امریکایي څارونکو څو ځله له دغه ځایه لیدنه وکړه، خو هغوی ونه توانېدل بشپړ انځور ترلاسه کړي. ځینې څېړونکي وایي اسرائیلو د مرکز ځینې برخې پټې کړې وې او جعلي کنټرول بورډونه یې لګولي وو. په ۱۹۶۸ کال کې د امریکا استخباراتي ادارې (CIA) یوه پایله ترلاسه کړه چې اسرائیلو د اټومي وسلو تولید پیل کړی دی.

د وانونو قضیه

مردخای وانونو، چې په دیمونا کې یې کار کاوه، په ۱۹۸۶ کال کې بریتانوۍ ورځپاڼې "سنډې ټایمز" ته معلومات ورکړل. مخکې له دې چې هغه نورې خبرې افشا کړي، یوې ښځینه اسرائیلي جاسوسې هغه له لندنه ایټالیا ته په تېریستلو اړ کړ، هلته چې اسرائیلي اجنټانو هغه بې هوښه او په پټه اسرائیلو ته یووړ. مردخای وانونو په خیانت تورن او په ۱۸ کاله بند محکوم شو.

د عربو اندېښنې

په منځني ختیځ کې ډېرو هېوادونو د اسرائیلو د اټومي پروګرام په اړه اندېښنه ښودلې ده. هغوی امریکا په "دوه ګوني معیار" تورنوي چې د اسرائیلو پروګرام له پامه غورځوي خو د نورو هېوادونو لکه ایران او سوریې پر وړاندې سخت دریځ نیسي. په ۲۰۰۴ کال کې د اټومي انرژۍ د نړیوالې ادارې مشر، محمد البرادعي، له اسرائیلو وغوښتل چې د اټومي وسلو د نه خپرولو له تړون سره یوځای شي، ځکه چې دا کار به په منځني ختیځ کې له سولې سره مرسته وکړي.