આધારકાર્ડનો ઉપયોગ કરીને કેવી રીતે પૈસા ઉપાડી લેવાય છે? બચવા માટે શું કરવું?
ઇમેજ સ્રોત, Getty Images
- લેેખક, ઈમરાન કુરેશી
- પદ, બેંગલુરુથી, બીબીસી ગુજરાતી માટે
ભારતમાં આધાર સક્ષમ પેમેન્ટ સિસ્ટમ (AEPS)નો ઉપયોગ કરીને સાયબર છેતરપિંડીના કિસ્સાઓ વધી રહ્યા છે. ખાસ કરીને A, B અને C કૅટેગરીનાં શહેરોમાં લોકોના મહેનતથી કમાયેલા પૈસા ઠગો ઉઠાવી રહ્યા છે.
માત્ર બેંગલુરુમાં નોંધાયેલા 116 નવા કેસ આંધ્ર પ્રદેશના કડપ્પા, તેલંગણાના હૈદરાબાદ, બિહારના નવાદા, રાજસ્થાનના ભરતપુર, હરિયાણા, પશ્ચિમ બંગાળ અને ઉત્તર પ્રદેશ જેવાં રાજ્યોનાં નાનાં શહેરો અને નગરો સાથે સંબંધિત છે. આ સિવાય મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, ઝારખંડ સહિત અન્ય ઘણાં રાજ્યો પણ તેમાં સામેલ છે.
આધારકાર્ડ આજકાલ ભારતીયોનું મુખ્ય ઓળખકાર્ડ બની ગયું છે. આ સાથે તે હવે લોકોને છેતરવા માટે 'છેતરપિંડી કરનારાઓ' માટેનું મુખ્ય હથિયાર પણ બની ગયું છે.
આધારકાર્ડના મામલે શું કરવું અને શું ન કરવું, આ સવાલ ઘણા લોકોના મનમાં આવે છે.
નિષ્ણાતનો અભિપ્રાય જાણતા પહેલાં ચાલો બેંગલુરુમાં નોંધાયેલા નવા કેસ જોઈએ.
બેંગલુરુમાં સામે આવેલા નવા કેસ
ઇમેજ સ્રોત, Getty Images
બિહારની બે વ્યક્તિ મોહમ્મદ પરવેઝ એઝદાની અને અબુઝર શમીમ અખ્તરની બેંગલુરુ કેસમાં ધરપકડ કરવામાં આવી છે.
બંનેએ OTP માટે ફોન કોલ્સ કે ટેક્સ્ટ મૅસેજ દ્વારા કોઈ પણ રીતે લોકોનો સંપર્ક કર્યો ન હતો. આ પછી પણ લોકોને છેતરપિંડી વિશે ત્યારે ખબર પડે છે જ્યારે બૅન્ક મૅસેજ કરે છે કે તમારા ખાતામાંથી પૈસા ઉપાડી લેવામાં આવ્યા છે.
આવા કેસની મોડસ ઑપરેન્ડી એ જ છે જે પહેલી વાર 2018માં હૈદરાબાદમાં જોવા મળી હતી, જ્યારે મોબાઇલ સીમકાર્ડ વેચતા દુકાનદારે લોકોને છેતરવા માટે ફિંગરપ્રિન્ટ્સ અને મોબાઇલ નંબરની નકલ કરી હતી.
End of સૌથી વધારે વંચાયેલા સમાચાર
તમારા કામની સ્ટોરીઓ અને મહત્ત્વના સમાચારો હવે સીધા જ તમારા મોબાઇલમાં વૉટ્સઍપમાંથી વાંચો
વૉટ્સઍપ ચેનલ સાથે જોડાવ
Whatsapp કન્ટેન્ટ પૂર્ણ
બેંગલુરુ કેસમાં પીડિતોએ અમુક સમયે મિલકતના વેચાણ અથવા ખરીદીની નોંધણી કરવા સબ-રજિસ્ટ્રાર ઑફિસની મુલાકાત લીધી હતી. તેમના દસ્તાવેજોની નોંધણીનો અર્થ એ છે કે તેઓ સ્ટેમ્પ્સ અને નોંધણી વિભાગના પોર્ટલ કાવેરી 2.0 પર અપલોડ થતાંની સાથે જ સાર્વજનિક દસ્તાવેજ બની જાય છે.
આરોપીઓએ દસ્તાવેજ ડાઉનલોડ કર્યાં અને પીડિતોને છેતરવા માટે તેમના આધાર નંબર અને બાયોમેટ્રિક વિગતોનો ઉપયોગ કર્યો. આ કિસ્સામાં રાહતની વાત એ હતી કે છેતરપિંડી કરાયેલી રકમ પ્રતિ દિવસ રૂ. 25,000 કરતાં વધુ ન હતી, કારણ કે AEPS આનાથી વધુ રકમ ઉપાડવાની સુવિધા પ્રદાન કરતું નથી.
બેંગલુરુ પોલીસ કમિશનર બી. દયાનંદે બીબીસી હિન્દીને જણાવ્યું હતું કે, "અમારે આ 116 કેસોમાં છેતરપિંડીની કુલ રકમની ગણતરી કરવાની બાકી છે. અમે હજુ તપાસ કરી રહ્યા છીએ.”
આધાર સાથે સંબંધિત અધિકારીઓની સલાહ પર સ્ટેમ્પ અને નોંધણી વિભાગના મહાનિરીક્ષક મમતા ગૌડાએ નવી સૂચનાઓ જારી કરી છે.
તેમણે કહ્યું, "જો નાગરિકો આધારકાર્ડનો ઉપયોગ કરવા માગતા હોય, તો તેઓએ કાર્ડ પર હાજર નંબરોના છેલ્લા ચાર અંકોનો જ ઉપયોગ કરવો પડશે. તેઓ ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ, પાનકાર્ડ, મતદારકાર્ડ વગેરે જેવા અન્ય IDનો પણ ઉપયોગ કરી શકે છે. હવેથી, કાવેરી 2.0 પર રજિસ્ટર્ડ દસ્તાવેજનું માત્ર પ્રથમ પૃષ્ઠ જ દેખાશે.”
આધારની સુરક્ષા પર સવાલ
ઇમેજ સ્રોત, Getty Images
આ કેસોનાં વિવિધ પાસાંને લઈને ઘણા પ્રશ્નો ઊભા થયા છે, જેમ કે ડેટાબેઝમાં પૂરતી સુરક્ષા વ્યવસ્થા છે કે કેમ, શું પોર્ટલ ક્લાઉડ પર એન્ક્રિપ્ટેડ છે?
ધરપકડ કરાયેલા લોકો માત્ર 'બલિનો બકરો' હોઈ શકે છે. તેમની પાછળ કોઈ મોટી ગૅંગ હોઈ શકે છે.
સિક્યૉરિટી કન્સલ્ટન્સી સર્વિસિસના સાયબર સિક્યૉરિટી એક્સપર્ટ શશિધર સીએનએ જણાવ્યું હતું કે, "આ કેસ સીબીઆઈને રિફર કરવા લાયક છે, કારણ કે તે દેશભરના અન્ય કેસોની જેમ જ છે."
આધાર પર ખાનગી ડીલરોનો ભાર
ઇમેજ સ્રોત, Getty Images
પરંતુ આનો અર્થ એ નથી કે માત્ર સરકારી વિભાગો કે એજન્સીઓને લગતા કેસ જ પ્રકાશમાં આવ્યા છે.
મુંબઈસ્થિત ડાયરેક્ટ સેલિંગ કન્સલ્ટન્સી, સ્ટ્રેટેજી ઇન્ડિયાના પ્રાંજલ આર ડેનિયલના જણાવ્યા અનુસાર, દેશમાં 600થી વધુ ઑપરેશન છે જે તેમનાં ઉત્પાદનો અને સેવાઓને પ્રમોટ કરવા માટે ડાયરેક્ટ સેલિંગ મૉડલનો ઉપયોગ કરે છે.
આ કામગીરીઓએ ઇન્ફૉર્મેશન ટેક્નૉલૉજી ઍક્ટ 2000, ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન ઍક્ટ 2023, કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન (ડાયરેક્ટ સેલિંગ) રૂલ્સ 2021 અને કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન (ઈ-કૉમર્સ) રૂલ્સ 2020 જેવા નિયમોનું પાલન કરવું પડશે. આવી સ્થિતિમાં તેમણે ભારતમાં સ્થિત સર્વર્સ પર સંવેદનશીલ અને મહત્ત્વપૂર્ણ ડેટા સ્ટોર કરવાની જરૂર છે.
જોકે, ઘણી ડાયરેક્ટ સેલિંગ કંપનીઓ હજુ પણ તેમના ડાયરેક્ટ સેલર્સ અને ગ્રાહકોનો વ્યક્તિગત ડેટા ભારત બહાર સ્થિત સર્વર પર સંગ્રહિત કરે છે. જ્યારે ગ્રાહકો નોંધણી કરે છે અને ઑર્ડર આપે છે ત્યારે આ ડેટા એકત્રિત કરવામાં આવે છે.
તેમણે કહ્યું, "ઘણી નકલી મલ્ટિલેવલ માર્કેટિંગ સ્કીમો પોતાને ડાયરેક્ટ સેલિંગ કંપનીઓ તરીકે રજૂ કરે છે, રોકાણકારો પાસેથી નાણાં પડાવવા માટે ક્રિપ્ટૉકરન્સીનો ઉપયોગ કરીને સંવેદનશીલ ડેટા એકત્રિત કરે છે અને વેચે છે. આપણા દેશમાં દર અઠવાડિયે આવાં 20થી વધુ કૌભાંડો શોધી કાઢવામાં આવે છે. ઑપરેશન કરવામાં આવે છે."
તેઓ કહે છે, "અમારી ટીમ છેતરપિંડીયુક્ત MLM (મલ્ટિલેવલ માર્કેટિંગ) કામગીરીને ઓળખવા અને તેનું વિશ્લેષણ કરવા માટે દર અઠવાડિયે ખંતપૂર્વક કામ કરે છે. અમે તેમને અમારી ‘સ્કૅમ એલર્ટ’ લિસ્ટમાં ઉમેરીએ છીએ. તેનાથી જનતાને આવી પોન્ઝી સ્કીમોમાં પોતાનો સમય, પૈસા અને ઊર્જા તથા ગુડવિલ રોકાણ કરવા મામલે સચેત કરવામાં આવે છે. અમારી વેબસાઇટ પર આવા 4,000થી વધુ MLM સ્કેમ સૂચિબદ્ધ છે. જેથી જનતાને તેની જાણકારી મળી શકે.''
પ્રાંજલ કહે છે કે, “લોકોએ MLM કામગીરીમાં KYC માટે તેમના આધાર વિકલ્પોનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.”
આધારને લૉક અને અનલૉક કરો
ઇમેજ સ્રોત, Getty Images
મુંબઈસ્થિત ઑપન લાયબિલિટી એલાયન્સના વડા દિનેશ બારેજાએ જણાવ્યું હતું કે, "આધારકાર્ડ પોતાને ઓળખવાનો સૌથી સહેલો રસ્તો બની ગયો છે, પરંતુ તેમાં એવા સુરક્ષા પગલાં છે જેનાથી લોકો મોટા ભાગે અજાણ છે."
"એક વાર કાર્ડનો ઉપયોગ થઈ જાય પછી તમે તેને બ્લૉક કરી શકો છો. જ્યારે તમને જરૂર હોય ત્યારે તમે તેને અનલૉક કરી શકો છો. તે તમારા ક્રેડિટકાર્ડ અથવા ડેબિટકાર્ડ માટે વ્યવહાર મર્યાદા સેટ કરવા જેવું છે. નિયંત્રણો લાદવાનું તમારા હાથમાં છે.”
તેઓ ઉમેરે છે કે, "મને ખબર નથી કે શા માટે લોકોમાં જાગૃતિ લાવવા માટે પૈસા ખર્ચવામાં આવતા નથી. આધારમાં લૉક અને અનલૉક કરવાની સુવિધા છે. પરંતુ આ એટલી મોટી વેબસાઈટ છે કે લોકોને ખબર નથી કે આ સુવિધા ક્યાંથી મળશે."
"કોઈ પણ પ્રકારની ચોરી માટે પ્રારંભિક બિંદુ એ છે કે તમે ઇરાદાપૂર્વક અથવા અજાણતાં કંઈક પર ક્લિક કર્યું છે. આ પછી તમારા પર ગુનાહિત હુમલો થાય છે. જાણે તમારા ઘરમાં ચોર ઘૂસ્યો હોય. ચોરી કરતા પહેલાં તે થોડો સમય ઘરની તપાસ કરે છે.”
શું કરવું અને શું ન કરવું?
સાયબર નિષ્ણાતો, સલાહકારો અને પોલીસ સાથેની વાતચીતના આધારે ચાલો જાણીએ કે શું કરવું અને શું ન કરવું?
દસ્તાવેજોમાં આધારકાર્ડ નંબરનો ઉપયોગ કરવો ફરજિયાત નથી. વાસ્તવમાં કાયદામાં એ નિર્ધારિત કરાયું છે કે આધારનો ઉપયોગ અમુક ચોક્કસ સંજોગોમાં જ થવો જોઈએ.
અન્ય ઓળખકાર્ડ જેવા કે ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ, પાનકાર્ડ, મતદાર આઈડીકાર્ડ અથવા રૅશનકાર્ડનો ઉપયોગ બૅન્ક ખાતા ખોલવા, મોબાઇલ કનેક્શન મેળવવા, શાળામાં એડમિશન લેવા, ખાનગી કંપનીઓનો સંપર્ક કરવા માટે કરવો જોઈએ.
જો કોઈ દસ્તાવેજ સાર્વજનિક કરવામાં આવી રહ્યો હોય તો સંપૂર્ણ આધાર નંબર ન લખવો. તમારા આધાર કાર્ડ નંબરના છેલ્લા ચાર અંકોનો જ ઉપયોગ કરો.
તમે તમારા આધારકાર્ડના છેલ્લા ચાર અંકો સાથે 1947 પર SMS પણ મોકલી શકો છો. આ રીતે કામચલાઉ ઉપયોગ માટે વર્ચ્યુઅલ આઈડી નંબર મેળવવામાં આવશે.
એક વાર ઉપયોગ કર્યા પછી આધારકાર્ડ લૉક કરી શકાય છે. કાર્ડને લૉક અથવા અનલૉક કરવાની સુવિધા UIDAIની વેબસાઇટ પર ઉપલબ્ધ છે.
સરકારી સંસ્થાઓ/સંસ્થાઓએ સ્વચ્છ ફિંગરપ્રિન્ટ્સને મંજૂરી આપવી જોઈએ નહીં. દસ્તાવેજ પરના ફિંગરપ્રિન્ટ્સ અસ્પષ્ટ હોવા જોઈએ.
જો દસ્તાવેજોની નકલો લેવામાં આવી રહી છે અને અંગૂઠાની છાપ લેવામાં આવી રહી છે, તો તે છાપ ભૂંસી નાખવી જોઈએ જેથી કોઈ તેની નકલ ન કરી શકે.
એક જ દસ્તાવેજ પર આધાર નંબર, ફિંગરપ્રિન્ટ અને નામનો ઉપયોગ કરશો નહીં.
તમારા બૅન્ક એકાઉન્ટ, ક્રેડિટકાર્ડ, ડેબિટકાર્ડ પરના તમામ વ્યવહારો માટે મર્યાદા સેટ કરો. જ્યારે તમે તેનો ઉપયોગ કરો છો ત્યારે જ તેને નિષ્ક્રિય કરો.
જો તમે સાયબર ફ્રોડનો શિકાર બનો છો, તો તરત જ સાયબર ફ્રોડ નેશનલ હેલ્પલાઇન નંબર 1930 પર ફોન કરો. પોલીસ એ એકાઉન્ટને ટ્રેક કરશે જ્યાં પૈસા ટ્રાન્સફર થયા છે અને રકમ પરત મેળવવાનો પ્રયાસ કરશે. પૈસાની વસૂલાત એ નસીબની બાબત છે.
આધાર ડેટાની ચોરી
તાજેતરના અહેવાલો કહે છે કે 81.5 કરોડ ભારતીયોના આધાર ડેટાની ચોરી કરવામાં આવી છે. આ ડેટા 'ડાર્ક નેટ' પર મૂકવામાં આવ્યો છે.
આ અહેવાલો પર UIDAI ને પૂછવામાં આવેલા અમારા પ્રશ્નોનો કોઈ જવાબ આપવામાં આવ્યો નથી.
UIDAI જવાબ આપશે ત્યારે આ અહેવાલ અપડેટ કરવામાં આવશે.
