અવકાશની ગંધ કેવી હોય છે, અવકાશયાત્રીઓ અવકાશમાં શું ખાય છે અને કેવી રીતે સૂવે છે?
ઇમેજ સ્રોત, POT
- લેેખક, જ્યોર્જિના રન્નાર્ડ
- પદ, વિજ્ઞાન સંવાદદાતા
બે અમેરિકન અવકાશયાત્રીઓ ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન (આઈએસએસ) પર આઠ દિવસ વિતાવવાની અપેક્ષા સાથે જૂનમાં પૃથ્વી પરથી રવાના થયા હતા.
જોકે, તેમનું બોઇંગ સ્ટારલાઇનર અવકાશયાન પૃથ્વી પર પાછા ફરવા માટે અસલામત હોવાની આશંકા પછી અમેરિકન અવકાશ સંશોધન સંસ્થા નાસાએ સુનીતા વિલિયમ્સ અને બુચ વિલ્મોર નામનાં એ બે અવકાશયાત્રીઓના પૃથ્વી પર પુનરાગમનને 2025 સુધી લંબાવવાનો નિર્ણય કર્યો હતો.
હવે આ બન્ને અવકાશયાત્રીઓ નવ અન્ય લોકોની સાથે છ બેડરૂમના કદની એક જગ્યા શેર કરી રહ્યા છે.
સુનીતા વિલિયમ્સ તેને "હૅપ્પી પ્લેસ" કહે છે, જ્યારે બુચ વિલ્મોર કહે છે કે તેઓ ત્યાં હોવા બદલ "કૃતજ્ઞ" છે.
સવાલ એ છે પૃથ્વીથી 400 કિલોમીટર ઉપર અવકાશમાં રહેવાનું ખરેખર કેવું હોય છે? ચાલકદળના સભ્યો સાથે કેવી રીતે વ્યવહાર કરવો પડે? તમે કસરત કેવી રીતે કરો અને તમારાં કપડાં જાતે કઈ રીતે ધુઓ? તમે શું ખાઓ અને સૌથી મહત્ત્વની વાત એ કે "અવકાશની ગંધ" કેવી હોય છે?
પરિવારજનો સાથે સંપર્કમાં કેવી રીતે રહે છે?
ઇમેજ સ્રોત, NASA
ત્રણ ભૂતપૂર્વ અવકાશયાત્રીઓએ બીબીસી ન્યૂઝ સાથે વાત કરતાં ભ્રમણકક્ષામાં ટકી રહેવાના રહસ્યો જાહેર કર્યાં હતાં.
અવકાશયાત્રીઓના દિવસની પ્રત્યેક પાંચ મિનિટને પૃથ્વી પરના મિશન કન્ટ્રોલ દ્વારા વિભાજિત કરવામાં આવે છે.
તેઓ સવારે વહેલા જાગી જાય છે. અવકાશયાત્રીઓ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્ટાન્ડર્ડ સમય અનુસાર લગભગ સાડા છ વાગ્યે આઈએસએસના હાર્મની નામના ફોન-બૂથના કદના સ્લીપિંગ ક્વાર્ટર્સમાંથી બહાર આવે છે.
End of સૌથી વધારે વંચાયેલા સમાચાર
તમારા કામની સ્ટોરીઓ અને મહત્ત્વના સમાચારો હવે સીધા જ તમારા મોબાઇલમાં વૉટ્સઍપમાંથી વાંચો
વૉટ્સઍપ ચેનલ સાથે જોડાવ
Whatsapp કન્ટેન્ટ પૂર્ણ
2009 અને 2011ના બે મિશનમાં અવકાશમાં 104 દિવસ પસાર કરી ચૂકેલા નાસાના અમેરિકન અવકાશયાત્રી નિકોલ સ્ટોટ કહે છે, "તેમાં વિશ્વની સૌથી શ્રેષ્ઠ સ્લીપિંગ બેગ હોય છે."
કમ્પાર્ટમેન્ટ્સમાં લૅપટૉપ હોય છે, જેથી ચાલક દળના સભ્યો તેમના પરિવારના સંપર્કમાં રહી શકે. ફોટોગ્રાફ્સ અથવા પુસ્તકો જેવી અંગત વસ્તુઓ માટે એક ખૂણો હોય છે.
અવકાશયાત્રીઓ ઊઠીને બાથરૂમનો ઉપયોગ કરી શકે છે, જે સક્શન સિસ્ટમ સાથેનો એક નાનો વિભાગ હોય છે. સામાન્ય રીતે પરસેવા અને પેશાબને પીવાના પાણીમાં રિસાયકલ કરવામાં આવે છે, પરંતુ આઈએસએસમાંની વર્તમાન ખામીનો અર્થ એ છે કે ચાલક દળે તેમના પેશાબને હાલ સંગ્રહિત કરવો જોઈએ.
એ પછી અવકાશયાત્રીઓ કામ પર લાગે છે. આઈએસએસમાં મેન્ટેનન્સ અથવા વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગો સૌથી વધુ સમય લે છે, જે બ્રિટનના બકિંગહામ પૅલેસ અથવા ફૂટબૉલના મેદાન જેવડું હોય છે.
2012-13ના ઍક્સપિડિશન 35 મિશનના કમાન્ડર, કૅનેડિયન અવકાશયાત્રી ક્રિસ હેડફિલ્ડ કહે છે, "અંદરનો ભાગ એવો હોય છે જાણે અનેક બસોને એકમેકની સાથે ફિટ કરવામાં આવી હોય. બની શકે કે અવકાશયાત્રીઓ અડધા દિવસ સુધી બીજી વ્યક્તિને જોઈ ન શકે."
તેઓ કહે છે, "લોકો સ્ટેશનમાં ઝડપથી આંટો મારવા જતા નથી. કારણ કે તે એક મોટી અને શાંત જગ્યા છે.
અવકાશમાં હાડકાં અને સ્નાયુઓ ઝડપથી વૃદ્ધ થાય છે
ઇમેજ સ્રોત, NASA
આઈએસએસ પાસે પ્રયોગો માટે છ સમર્પિત પ્રયોગશાળાઓ છે અને અવકાશયાત્રીઓ પડકારરૂપ ભૌતિક વાતાવરણમાં તેમના પ્રતિભાવોને માપવા માટે હાર્ટ, બ્રેઈન કે બ્લડ મૉનિટર્સ પહેરે છે.
નિકોલ સ્ટોટ કહે છે, "અમે પ્રયોગ માટેના પ્રાણીઓ છીએ. અવકાશમાં તમારાં હાડકાં તથા સ્નાયુઓ ઝડપથી વૃદ્ધ થાય છે અને વિજ્ઞાનીઓ તેમાંથી ઘણું શીખી શકે છે."
અવકાશયાત્રીઓ માટે શક્ય હોય તો તેઓ મિશન કંટ્રોલ ધારે તેના કરતાં વધુ ઝડપથી કામ કરી શકે છે.
ક્રિસ હેડફિલ્ડ સમજાવે છે, "ખરો ખેલ નવરાશની પાંચ મિનિટ શોધવાનો હોય છે. બાજુમાંથી પસાર થતું કંઈક જોવા માટે બારી તરફ સરકું અથવા સંગીત રચના લખું, ફોટોગ્રાફ્સ ક્લિક કરું કે મારાં બાળકો માટે કશુંક લખો."
કેટલાક નસીબદાર અવકાશયાત્રીઓને આઈએસએસ છોડીને બહારની સ્પેસ વૅક્યૂમમાં આઈએસ સ્પેસવૉક કરવાનું કહેવામાં આવે છે. ક્રિસ હેડફિલ્ડે બે વખત સ્પેસવૉક કર્યું છે.
તેઓ કહે છે, "બહારના તે 15 કલાકમાં મારી અને બ્રહ્માંડની વચ્ચે, મારા પ્લાસ્ટિકના વિઝર સિવાય કશું જ નહોતું. એ મારા જીવનના અન્ય કોઈ પણ 15 કલાક જેવા જ ઉત્તેજનાભર્યા અને અનન્ય હતા."
જોકે, તે સ્પેસવૉકથી અવકાશની ગંધનો નવીન અનુભવ મળી શકે છે જે મેટાલિક (ધાતુની) હોય છે.
સોવિયેત સ્પેસ સ્ટેશન મીરમાં 1991માં આઠ દિવસ પસાર કરી ચૂકેલાં પ્રથમ બ્રિટિશ અવકાશયાત્રી હૅલેન શર્મન સમજાવે છે, "પૃથ્વી પર આપણી પાસે વૉશિંગ મશીન લૉન્ડ્રી કે તાજી હવા જેવી ઘણી બધી જુદી જુદી ગંધ હોય છે, પરંતુ અવકાશમાં એક જ ગંધ હોય છે અને અમને તેની ઝડપથી આદત પડી જાય છે."
સૂટ અથવા સાયન્ટિફિક કિટ જેવી જે વસ્તુઓ બહાર જાય છે તેના પર અવકાશના તીવ્ર કિરણોત્સર્ગનો પ્રભાવ પડે છે. તેઓ કહે છે, "કિરણોત્સર્ગ સપાટી પર ફ્રી રેડિકલ્સ બનાવે છે અને તે સ્પેસ સ્ટેશનની અંદરના ઑક્સિજન સાથે પ્રતિક્રિયા આપે છે, ધાતુની ગંધ સર્જે છે."
હૅલેન શર્મન પૃથ્વી પર પાછાં આવ્યાં ત્યારે તેમને સંવેદનાત્મક અનુભવોનું મૂલ્ય સમજાયું હતું.
આજે 33 વર્ષ પછી તેઓ કહે છે, "અવકાશમાં કોઈ હવામાન હોતું નથી. તમારા ચહેરા પર વરસાદ પડતો નથી કે તમારા વાળ પવનથી ઊડતા નથી. આજની તારીખે એ બધું મારા માટે મૂલ્યવાન છે."
કપડાં ધોવાની સમસ્યા
ઇમેજ સ્રોત, POT
કામકાજની વચ્ચે લાંબા રોકાણ દરમિયાન અવકાશયાત્રીઓએ રોજ બે કલાક કસરત કરવાની હોય છે. શૂન્ય ગુરુત્વાકર્ષણમાં રહેવાની અસરનો સામનો કરવામાં ત્રણ અલગ-અલગ મશીન મદદ કરે છે. શૂન્ય ગુરુત્વાકર્ષણ હાડકાંની ઘનતામાં ઘટાડો કરે છે.
નિકોલ સ્ટોટના કહેવા મુજબ, ઍડવાન્સ્ડ રેઝિસ્ટિવ ઍક્સરસાઇઝ ડિવાઇસ (એઆરઈડી) સ્ક્વૉટ્સ, ડેડલિફ્ટ્સ અને રોઝ માટે ઉપયોગી છે. તે તમામ મસલ ગ્રૂપ્સ માટે કામ કરે છે.
ચાલક દળના સભ્યો બે ટ્રેડમિલ્સનો ઉપયોગ કરે છે. તેમણે તેમની જાતને ટ્રેડમિલ સાથે એક પટ્ટા વડે બાંધી રાખવી પડે છે. ઍન્ડ્યુરન્સ ટ્રેનિંગ માટે તેઓ સાયકલ એર્ગોમીટરનો ઉપયોગ કરે છે.
નિકોલ સ્ટોટના જણાવ્યા અનુસાર, આ બધા કામથી બહુ પરસેવો થાય છે, જેના પરિણામે કપડાં ધોવાની મહત્ત્વની સમસ્યા સર્જાય છે.
તેઓ સમજાવે છે, "અવકાશયાત્રીઓ પાસે કપડાં ધોવાની કોઈ સુવિધા હોતી નથી. માત્ર સાબુ અને છાંટાના સ્વરૂપમાં પાણી હોય છે."
શરીર પરનો પરસેવો ગુરુત્વાકર્ષણ વડે ખેંચાતો ન હોવાથી અવકાશયાત્રીઓ પરસેવાના આવરણમાં ઢંકાઈ જાય છે. તેઓ કહે છે, "તે પૃથ્વી કરતાં ઘણો વધારે હોય છે."
"મારી ખોપરી પર પરસેવો વધી રહ્યો હોય એવું લાગતું હતું. મારે માથું નમાવવું પડતું હતું. તેને હલાવી શકાતું નથી, કારણ કે એમ કરવાથી પરસેવો દરેક જગ્યાએ ઊડ્યા કરે."
અવકાશયાત્રીઓનાં કપડાં એટલાં ગંદા થઈ જાય છે કે તેને કાર્ગો વાહનમાં ફેંકી દેવામાં આવે છે, જે તેને વાતાવરણમાં બાળી નાખે છે, જોકે તેઓ કહે છે કે, રોજિંદા કપડાં સ્વચ્છ રહે છે.
તેઓ સમજાવે છે, "શૂન્ય ગુરુત્વાકર્ષણમાં કપડાં શરીર પર તરતાં રહે છે. તેથી તેલ અને અન્ય વસ્તુઓ તેને અસર કરતી નથી. મારી પાસે ત્રણ મહિના સુધી એક જ ટ્રાઉઝર પહેરી રાખ્યું હતું."
ભોજન કરવામાં પણ ધ્યાન રાખવું પડે છે
ઇમેજ સ્રોત, POT
કપડાંને બદલે ખોરાક સૌથી મોટો ખતરો હતો. તેઓ કહે છે, "દાખલા તરીકે, કોઈ વ્યક્તિ માંસ અને રસાવાળું કેન ખોલે એ વખતે બધા સતર્ક થઈ જતા હતા, કારણ કે તેમાંથી માંસ અને રસો બહાર નીકળી જતા હતા. મેટ્રિક્સ ફિલ્મની માફક લોકો માંસના રસના ગોળાઓથી બચવા માટે પાછળની તરફ તરતા હતા."
અમુક સમયે નવું ચાલક દળ અથવા ખોરાક, કપડાં અને સાધનોનો પુરવઠો લઈને અન્ય યાન આવતા હોય છે. નાસા વર્ષ દરમિયાન થોડાં સપ્લાય વેહિકલ મોકલાવે છે.
હેડફિલ્ડના કહેવા મુજબ, પૃથ્વી પરથી સ્પેસ સ્ટેશન પર આવવું "અદ્ભુત" હોય છે.
તેઓ કહે છે, "અનંત બ્રહ્માંડમાં આઈએસએસને નિહાળવું, જીવનના આ નાના પરપોટાને, માનવ સર્જનાત્મકતાના સુક્ષ્મ સ્વરૂપને અંધકારમાં જોવાની ક્ષણ જીવનને બદલી નાખનારી હોય છે."
દિવસભર સખત મહેનત પછી રાત્રિભોજનને સમય આવે છે. ખાદ્યપદાર્થો મોટાભાગે પૅકેટ્સમાં હોય છે. જુદા જુદા ભાગોમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે.
નિકોલ સ્ટોટ કહે છે, "તે કૅમ્પિંગ ફૂડ કે મિલિટરી રાશન જેવું હતું. સારું હતું, પરંતુ તે વધારે તંદુરસ્તીભર્યું હોઈ શકે છે."
"મને જાપાનીઝ કરી અથવા રશિયન અનાજ કે સૂપ્સ પસંદ હતાં."
પરિવારજનો અવકાશમાંના તેમના પ્રિયજનોને બોનસ ફૂડ પૅક્સ મોકલે છે. "મારા પતિ અને દીકરાએ ચૉકલેટ કવર્ડ જીંજર જેવી નાનકડી ચીજ મોકલી હતી."
ચાલક દળના સભ્યો તેમનો ખોરાક એકમેકની સાથે વહેંચીને ખાય છે. અવકાશયાત્રીઓની પસંદગી તેમની સહિષ્ણુતા, શાંતિપ્રિયતા જેવી વ્યક્તિગત વિશેષતાઓને આધારે કરવામાં આવે છે.
શર્મન સમજાવે છે કે તેમને ટીમ તરીકે કામ કરવાની તાલીમ આપવામાં આવે છે. તેને કારણે ઘર્ષણની સંભાવના ઘટી જાય છે.
તેઓ કહે છે, "તે માત્ર કોઈના ખરાબ વર્તનને સહન કરવાની વાત નથી. અમે એકમેકને ટેકો આપવા એકબીજાની પીઠ કાયમ થાબડીએ છીએ."
'અવકાશની વિશાળતામાં આપણું અસ્તિત્વ તુચ્છ લાગે'
આખરે પથારીમાં પડવાનો અને ઘોંઘાટિયા વાતાવરણમાં એક દિવસ કામ કર્યા પછી આરામનો સમય આવે છે. (કાર્બન ડાયોક્સાઇડનાં પૉકેટ્સને વિખેરવા માટે પંખા સતત ચાલતા રહે છે, જેથી અવકાશયાત્રીઓ શ્વાસ લઈ શકે. તેનો ખૂબ જ ઘોંઘાટ કરતા હોય છે)
નિકોલ સ્ટોટના કહેવા મુજબ, "અમે આઠ કલાક ઊંધી શકીએ, પરંતુ મોટાભાગના અવકાશયાત્રીઓ બારીમાંથી પૃથ્વીને નિહાળતા રહે છે."
ત્રણેય અવકાશયાત્રીઓએ પોતાના ઘર એવા પૃથ્વી ગ્રહને તેની ભ્રમણકક્ષામાં 400 કિલોમીટર ઉપરથી જોવાની મનોવૈજ્ઞાનિક અસરની વાત કરી હતી.
શર્મન કહે છે, "અવકાશની વિશાળતામાં મારું અસ્તિત્વ મને ખૂબ જ તુચ્છ લાગ્યું હતું. પૃથ્વીને, વાદળો અને મહાસાગરોને ઘૂમરાતા જોઈને હું એવું વિચારતી થઈ હતી કે આપણે ભૌગોલિક રાજકીય સરહદો ઊભી કરી છે, પરંતુ વાસ્તવમાં આપણે એકમેકની સાથે સંપૂર્ણપણે સંકડાયેલા છીએ."
નિકોલ સ્ટોટના કહેવા મુજબ, "પૃથ્વી પરના તમામ જીવો વતી આ કામ કરવાનું, સાથે મળીને કામ કરવાનું, સમસ્યાઓનો સામનો કેવી રીતે કરવો તે શોધવાનું," છ અલગ અલગ દેશોના લોકો સાથે રહેવાનું તેમને ગમતું હતું.
તેઓ સવાલ કરે છે, "આપણા ગ્રહ પર તેવું કેમ થતું નથી?"
આખરે તમામ અવકાશયાત્રીઓએ આઈએસએસ છોડવું પડે છે, પરંતુ આ ત્રણેય કહે છે કે તેઓ તરત જ પાછા ફરવા માટે તૈયાર હોય છે.
તેઓ એ નથી સમજી શકતા કે લોકો શા માટે વિચારે છે કે નાસાનાં અવકાશયાત્રીઓ સુનીતા વિલિયમ્સ અને બુચ વિલ્મોર "અસહાય" છે.
હેડફિલ્ડ કહે છે કે, "અમે અવકાશમાં લાંબા સમય સુધી રહેવાનું સપનું જોયું છે, એ માટે કામ કર્યું છે અને તાલીમ લીધી છે,"
"એક પ્રોફેશનલ અવકાશયાત્રી માટે તો લાંબા સમય સુધી અવકાશમાં રહેવા દેવાની મોકળાશ જ તેના માટે મોટી ભેટ હોય છે."
નિકોલ સ્ટોટ કહે છે, તેમણે આઈએસએસ છોડ્યું ત્યારે વિચાર્યું હતું કે "તમારે મારા પંજા જેવા હાથને હેચમાંથી હટાવવા પડશે. મને ખબર ન હતી કે હું પાછી આવીશ કે નહીં."
(ગ્રાફિક્સઃ કેથરીન ગેનર અને કેમિલા કોસ્ટા)
બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન
