પીએમ મોદી જે સંમેલનમાં ભાગ લેવા રશિયા ગયા તે બ્રિક્સ શું છે અને તે ડૉલરની સામે પોતાની કરન્સી કેમ લાવવા માગે છે?
ઇમેજ સ્રોત, Reuters/Getty Images
વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી બ્રિક્સ સમિટમાં ભાગ લેવા માટે રશિયાના કઝાન પહોંચી ગયા છે. આ બ્રિક્સનું 16મું સંમેલન છે.
વડા પ્રધાન મોદીએ સોશિયલ મીડિયા ઍક્સ પર આ વિશે માહિતી આપી.
તેમણે બ્રિક્સના મહત્ત્વ વિશે લખ્યું અને કહ્યું કે તેઓ આ સંમેલનમાં કેટલાક વ્યાપક મુદ્દે ચર્ચા કરશે. તેમણે લખ્યું કે તેઓ આ સંમેલનમાં અનેક નેતાઓને મળશે.
મોદી આની પહેલાં 8 અને 9 જુલાઈના રશિયા ગયા હતા. એટલે આ વર્ષે વડા પ્રધાન મોદી બીજી વખત રશિયાના પ્રવાસે ગયા છે.
વડા પ્રધાન મોદી રશિયા ગયા એ પહેલાં ભારતના વિદેશ સચિવ વિક્રમ મિસ્રીએ ત્યાં સોમવારે એક પ્રેસ કૉન્ફરન્સમાં પત્રકારો સાથે વાત કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે ભારત અને ચીન વાસ્તવિક નિયંત્રણ રેખા એટલે એલએસી પર સૈનિકોના પેટ્રોલિંગ મુદ્દે એક સમજૂતી પર પહોંચી ગયા છે.
બ્રિક્સ સંગઠન શું છે?
બ્રિક્સ વિકાસશીલ અર્થતંત્રવાળા દેશોનું એક જૂથ છે. બ્રિક્સમાં બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન અને દક્ષિણ આફ્રિકા સામેલ છે.
પહેલાં આ સંગઠન BRIC તરીકે ઓળખાતું હતું જેમાં બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત અને ચીન સભ્ય દેશો હતા. આ સંગઠનની સંથાપના વર્ષ 2006માં થઈ હતી. ત્યારબાદ દક્ષિણ આફ્રિકા દેશ 2010માં તેમાં જોડાયો ત્યારબાદ આ સંગઠનનું નામ BRICS પડ્યું.
જોકે હવે આ આર્થિક સંગઠનમાં વિસ્તરણ પણ થયું છે. હવે તેમાં ઈરાન, ઇજિપ્ત, ઇથિયોપિયા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત પણ સામેલ થઈ ચૂક્યા છે. સાઉદી અરેબિયાએ પણ તેમાં સામેલ થવા માટેની ઇચ્છા જાહેર કરી છે. અઝરબૈજાને પણ સભ્યપદ માટે અરજી કરી છે. ત્યાં તુર્કીએ પણ તેમાં સામેલ થવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી દીધી છે.
End of સૌથી વધારે વંચાયેલા સમાચાર
તમારા કામની સ્ટોરીઓ અને મહત્ત્વના સમાચારો હવે સીધા જ તમારા મોબાઇલમાં વૉટ્સઍપમાંથી વાંચો
વૉટ્સઍપ ચેનલ સાથે જોડાવ
Whatsapp કન્ટેન્ટ પૂર્ણ
ઈરાન, ઇજિપ્ત, ઇથિયોપિયા, સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈ પણ હવે બ્રિક્સના સભ્યો દેશો તે દેશો વૈશ્વિક સ્તરે તેલ અને ગૅસના ભાવ નક્કી કરવામાં અગત્યનો ફાળો આપે છે.
આ દેશોએ સૌને તેમની આર્થિક પ્રગતિથી ચોંકાવ્યા છે. વધુમાં ‘બ્રિક્સ’ દેશોની જીડીપી પણ પરચેઝિંગ પાવર પૅરિટી (ખરીદ શક્તિની સમાનતાઓ)ના મામલે જી7 સમૂહના દેશોથી આગળ નીકળી ગઈ છે.
જી7 દેશોમાં યુકે, અમેરિકા, કૅનેડા, ફ્રાન્સ, જર્મની, ઇટાલી અને જાપાનનો સમાવેશ થાય છે. આ સંગઠનમાં વિશ્વના સૌથી અગ્રણી મનાતાં અર્થતંત્રોનો સમાવેશ થાય છે. આ દેશો વૈશ્વિક સ્તરે વેપાર અને નાણાકીય વ્યવસ્થાને પ્રભાવિત કરે છે.
બીબીસી સાથે વાત કરતા માર્કેટ ઍનાલિસ્ટ માઇકલ લૅંગમ જણાવે છે કે, “બ્રિક્સના સભ્ય દેશોમાં વધારો થશે એ વાત ઘણા સમયથી અપેક્ષિત હતી. ખાસ કરીને મધ્ય-પૂર્વના દેશોમાં આ સંગઠનનું ભૂરાજકીય મહત્ત્વ વધશે તેવું મનાય છે. કારણ કે આ જ ક્ષેત્રમાંથી મોટાભાગના દેશો આવે છે અને ચીને તેનો પ્રભાવ આ ક્ષેત્રમાં જ વધારવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે.”
તેઓ કહે છે કે, “બ્રિક્સ દેશોનો આ વિસ્તાર એ સૂચવે છે કે હવે આ સંગઠન આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ રાજકીય ચર્ચામાં પોતાનો પ્રભાવ ઊભો કરશે. તેના આધારે તે જી7, જી20 અને યુએન જેવી સંસ્થાઓ ઊભી કરવા પણ આગળ વધશે.”
બ્રિક્સ સંગઠન કેમ મહત્ત્વનું છે?
ઇમેજ સ્રોત, Getty Images
બૅન્ક ઑફ અમેરિકા મૅરિલ લીંચ, સિંગાપોરના વિશ્લેષક ક્લાઉડિઓ પિરોન કહે છે, “આઈએમએફના અનુમાન અનુસાર, બ્રિક્સ દેશો વિશ્વનાં ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં 33.6 ટકા જેટલો ફાળો આપશે.”
ગ્રૂપમાં નવા દેશો ઉમેરાતા બ્રિક્સ હવે વિશ્વની 3.5 અબજ વસ્તીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને તે વિશ્વની 45 ટકા વસ્તી છે.
આ તમામ દેશોનું અર્થતંત્ર મળીને 28.5 ટ્રિલિયન ડૉલર થશે જે વિશ્વના અર્થતંત્રના 28 ટકા છે. બ્રિક્સ દેશો સાથે મળીને વિશ્વના 44 ટકા કાચા તેલનું ઉત્પાદન કરે છે.
ક્લાઉડિઓ પિરોન કહે છે, “અમને લાગે છે કે બ્રાઝિલ જેવા નીતિગત કાચા માલના નિકાસકારોને તેનાથી ફાયદો થશે. ચીનને વેપાર અને રોકાણમાં પણ મહત્ત્વ મળી રહ્યું છે. જ્યારે પશ્ચિમી દેશો ઊભરતાં અર્થતંત્ર તરીકે મહત્ત્વના છે.”
ઘણીવાર એવું પણ બન્યું છે કે રશિયા અને સાઉદી અરેબિયા જેવા દેશોએ પણ તેલના ઉત્પાદનમાં કાપ મૂકીને તેમની તાકાત બતાવી છે.
વૉન્ટોબેલ મલ્ટી ઍસેટના મુખ્ય અર્થશાસ્ત્રી ડાન સ્કૉટ કહે છે કે, “આ પગલાંથી એવું સ્પષ્ટપણે દેખાય છે કે હાલના બ્રિક્સ દેશો અને તેમાં સામેલ થનારા દેશો વિશ્વમાં ઊર્જાના ભાવ નિયંત્રિત કરીને આ માધ્યમથી તેમનો અવાજ અન્ય દેશો સાંભળે તેમ ઇચ્છે છે. તેઓ આપણને એ વાતની યાદ અપાવવા ઇચ્છે છે કે વેપાર અને રાજકારણ વચ્ચે પાતળી ભેદરેખા છે.”
ચીન આ સંગઠન મારફતે પ્રભાવ વધારવા માગે છે?
ઇમેજ સ્રોત, @narendramodi
ટ્રિનિટી કૉલેજ ડબ્લિનના પ્રૉફેસર પૅડરિગ કાર્મોડીના જણાવ્યા અનુસાર, “ચીનનું મુખ્ય લક્ષ્ય તેની તાકાત અને પ્રભાવ વધારવાનું છે. ખાસ કરીને તે આફ્રિકા ખંડમાં તેનો પ્રભાવ વધારવા માંગે છે. તે ‘ગ્લૉબલ સાઉથ’ તરીકે ઓળખાતા દેશોનો મુખ્ય અવાજ બનવા માંગે છે.”
પરંતુ સામે છેડે વિશ્વની એક તાકાત તરીકે રશિયાનો હેતુ કંઈક અલગ છે.
લંડનસ્થિત થિંક-ટૅન્ક ચેથમ હાઉસના ક્રિઓન બટલર કહે છે, “રશિયા તેને પોતાની પશ્ચિમી દેશો સામેની લડાઈ તરીકે જુએ છે. એવું મનાય છે કે તેને આ બ્રિક્સની મેમ્બરશિપનો ફાયદો યુક્રેન યુદ્ધ પછી પોતાની સામે લાગતાં પ્રતિબંધોને હળવા કરવા માટે થશે તેવું લાગે છે.”
“તો બીજે છેડે ઈરાનનું સભ્યપદ બ્રિક્સની પશ્ચિમી દેશો સામેની છબી વધુ મજબૂત કરશે.”
નવા દેશો જોડાયા પછી આ સંગઠનનું નવું નામ શું હશે તે અંગે કોઈ જાહેરાત કરવામાં આવી નથી. પરંતુ તેનું નામ ‘બ્રિક્સ+’ રાખવામાં આવશે તેવું મનાય છે.
વૉશિંગ્ટનની ક્વિન્સી ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં ગ્લોબલ સાઉથ પ્રોગ્રામના ડિરેક્ટર સારંગ સીડોરે અનુસાર બ્રિક્સના સભ્ય દેશો ઍન્ટિ-અમેરિકાની છબી ઘરાવતાં નથી.
મારા મતે બ્રિક્સ એક વૈવિધ્યસભર દેશોનો સમૂહ છે અને એક પણ દેશ અમેરિકાનો નજીકનો સભ્ય દેશ નથી. જૂથમાંથી એક પણ દેશ અમેરિકા સાથે ઔપચારિક સભ્ય નથી. બીજી બાજુ બે અથવા ત્રણ દેશો અમેરિકા વિરોધી દેશ તરીકેની છબી ધરાવે છે.
જોકે, તેઓ સ્વીકારે છે કે બ્રિક્સનું વિસ્તરણ એ જરૂર સચૂવે છે કે વૈશ્વિક સત્તા શિફ્ટ થઈ રહી છે.
હવે એ વિશ્વ નથી રહ્યું જ્યાં અમેરિકા દરેક નિયમ બનાવી શકે અથવા દરેક સંસ્થાને ચલાવી શકે. તેમાં કોઈ પ્રશ્ન નથી પરંતુ જો અમેરિકા નહીં તો કોણ? હું બ્રિક્સને પૂરક તરીકે જોઈ રહ્યો છું.
બ્રિક્સના દેશો અમેરિકાના ડૉલર સામે નવું ચલણ કેમ લાવવા માગે છે?
હાલમાં વિશ્વના મોટાભાગના દેશો ચલણમાં અમેરિકી ડૉલરનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.
બ્રાઝિલ અને રશિયાના ટોચના રાજકારણીઓએ વારંવાર એ વાતનો ઉચ્ચાર કર્યો છે કે ડૉલરનો પ્રભાવ ઘટાડવા માટે એક વૈકલ્પિક ચલણ વિકસાવવું જોઈએ. જોકે, જોહાનિસબર્ગમાં યોજાયેલી બેઠકમાં આ વર્ષે કોઈ ચર્ચા થઈ ન હતી.
પ્રૉફેસર કાર્મોડી કહે છે કે, બ્રિક્સ દેશો તેમનું પોતાનું કૉમન ચલણ ઊભું કરે તે અતિશય અવ્યવહારૂ પગલું હશે કારણ કે તેમની અર્થવ્યવસ્થાઓ અતિશય અલગ છે.
બ્રિક્સ દેશોના નેતાઓ પ્રમાણે ડૉલર વૈશ્વિક બૅન્ચમાર્ક પ્રમાણે તેનો રોલ નિભાવી શકતો નથી અને વત્તે-ઓછે અંશે તે વૈશ્વિક આર્થિક અસ્થિરતા પાછળ પણ જવાબદાર છે.
લૅંગમ એમ પણ કહે છે કે, “આ સમૂહ સાથે મળીને ડૉલરના આધિપત્ય અને વર્ચસ્વને પડકારશે તેવી આશા રાખવી થોડી વધારે પડતી છે. કારણ કે સંગઠનમાં સામેલ સભ્યદેશોના પણ અનેક ભૂરાજકીય હેતુઓ છે અને તેઓ વિનિમય દર પરથી પણ તેમનું નિયંત્રણ ગુમાવવા ઇચ્છતા નથી.”
બ્રિક્સમાં નવા દેશો સામેલ કરવાથી શું થશે?
ઇમેજ સ્રોત, @narendramodi
આ સંગઠનના અમુક સામૂહિક ઉદ્દેશો છે જેમ કે તેમનો ભૂરાજકીય પ્રભાવ વધારવો, હાલમાં રહેલી વૈશ્વિક સંસ્થાઓને પડકાર આપવો અને તેમાં બદલાવો થાય તેવા પ્રયત્નો કરવા, અમેરિકી ડૉલરનો ઉપયોગ ઘટાડવો વગેરે. જોકે, દરેક દેશોના ભૂરાજકીય ઉદ્દેશો એકસમાન નથી.
માર્કેટ ઍનાલિસ્ટ માઇકલ લૅંગમ અનુસાર, “બ્રાઝિલ, ભારત અને દક્ષિણ આફ્રિકાએ આ સમૂહ પશ્ચિમી દેશો સામેનો સીધો પડકાર બને એ વાતનો વિરોધ કર્યો છે. ભારતના કિસ્સામાં તો આ સંગઠન ચીનનો પ્રભાવ વધારવાના એક વાહન તરીકે કામ કરે તેવું મનાય છે."
"સંગઠનના સભ્યદેશોની સંખ્યા વધારવાને કારણે થોડી જટિલતાઓ વધશે તેવું લાગે છે. આ સિવાય આ સંગઠનમાંથી કોઈ મોટાં પરિવર્તન થાય તેવી કોઈ યોજનાઓ બહાર આવશે તેવી શક્યતા પણ ઓછી છે.”
તેઓ કહે છે, “આ પરિસ્થિતિમાં આપણે આશા રાખવી જોઈએ કે સભ્યદેશોની પહેલી પ્રાથમિકતા તેમનો વેપાર અને નાણાકીય સ્થિતિ મજબૂત કરવાની રહેશે.
તેઓ સ્થાનિક ચલણનો ઉપયોગ વધારવા પર કામ કરશે અને વિકસિત બજારોની તરફેણમાં રહેલી હાલની આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસ્થિતિઓને બદલવાની કોશિશ કરશે.”
બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન
