Umuhora wa Hormuz: Byagenda bite Iran iramutse ifunze neza neza iyi nzira y'ibitoro bigera ku isi?

Irani yavuze ko izatwika amato yose azagerageza kunyura mu muhora wa Hormuz, inzira ikoreshwa cyane ku isi mu gutwara ibikomoka kuri peteroli.

Ubusanzwe, hafi 20% y'ibikomoka kuri peteroli na gaze bikoreshwa ku isi binyura muri uwo muhora muto wo mu kigobe kizwi nka Gulf. Ariko Jenerali Sardar Jabbari wa Irani yavuze ko Tehran itazongera "kwemerera igitonyanga na kimwe cy'ibikomoka kuri peteroli kuva muri ako karere"

Urujijo ku bigiye kuba n'ihungabana ry'ubucuruzi mpuzamahanga byatewe na Irani isubiza ku bitero bya Amerika na Isiraheli byamaze kuzamura ibiciro by'ibikomoka kuri peteroli ku masoko mpuzamahanga.

Mu bihugu bitandukanye byo mu karere izi ngaruka ntizirigaragaraza, ariko nko mu Rwanda hatangajwe ibiciro bishya by'ibikomoka kuri petroli aho guhera uyu munsi Mazutu (Diesel) ari yo yongeweho amafaranga 48 ugereranyi n'igiciro cyari kiriho.

Gufunga uwo muhora bishobora kurushaho kuzamura ibiciro by'ibicuruzwa na serivisi ku isi hosi, ndetse inzobere mu bihingwa zaburiye ko ibi bikomeje n'ibiciro by'ibiribwa byazamuka.

Umuhora wa Hormuz ni iki? kandi uherereye he?

Umuhora wa Hormuz ni umwe mu nzira z'ingenzi cyane zo gutwara ibicuruzwa ku isi, kandi ni yo nzira y'ingenzi cyane inyuramo ibikomoka kuri peteroli.

Uherereye hagati ya Irani mu majyaruguru na Oman ndetse n'Emira Zunze Ubumwe z'Abarabu (UAE) mu majyepfo.

Uwo muhora ufite ubugari bwa kilometero hafi 50 ku marembo awinjiriramo n'awusohokamo, na kilometero 33 ku gice cyawo gito kurusha ibindi aho inyanja ya Gulf n'inyanja y'Abarabu.

Uwo muhora ufite ubujyakuzimu buhagije ku buryo amato manini kurusha ayandi ku isi atwara ibikomoka kuri peteroli ashobora kuwunyuramo, kandi ukoreshwa n'ibihugu bikomeye bicukura bikanatunganya ibitoro na gaze byo mu Burasirazuba bwo Hagati.

Mu 2025, hafi utugunguru miliyoni 20 tw'ibitoro twacaga mu muyoboro wa Hormuz buri munsi, nk'uko bigaragazwa n'ibigereranyo by'Ikigo cy'Amerika gishinzwe amakuru ku by'ingufu (EIA).

Ibyo bingana n'ubucuruzi bw'ingufu bufite agaciro ka hafi miliyari 600 z'amadolari ku mwaka.

Ibyo bitoro ntibyaturukaga muri Irani gusa, ahubwo bituruka no mu bindi bihugu byo mu karere ka Gulf nka Iraq, Kuwait, Qatar, Saudi Arabia na Emira Zunze Ubumwe z'Abarabu.

Ni izihe ngaruka zishobora kuva ku gufunga uyu muhora?

Hafi amato 3,000 anyura muri uwo muyoboro buri kwezi.

Abasesenguzi baburiye ko uko hashira igihe amato adashobora guca muri uwo muhora, ari ko ibiciro by'ibikomoko kuri peteroli n'ibyo kuyigeza ku isoko bizagenda bizamuka.

Arne Lohmann Rasmussen, umusesenguzi mukuru muri Global Risk Management, ikigo gitanga isesengura ku isoko ry'ingufu, yabwiye CBS News ati: "Mu by'ukuri wamaze gufungwa kuko nta muntu [ubwato] uri gutinyuka kuwunyuramo.

Ushobora kuraswaho, kandi ntushobora kubona ubwishingizi wanabubona bukaba buhenze cyane, bityo ni ugutegereza kugeza igihe umutekano uzagaruka... Niba ibiva peteroli na gaze bituruka muri uwo muyoboro bihagaritswe, bizagira ingaruka zikomeye ku isoko."

Igiciro fatizo cy'akagunguru k'ibitoro bya mbere byiza bitunganyije kuwa mbere cyageze ku madorari 82$, nyuma y'uko nibura amato atatu yagabweho ibitero hafi y'Umuyoboro wa Hormuz mu mpera z'icyumweru.

Ibyo byatumye amato atwara ibiva kuri peteroli agera kuri 150 adakomeza urugendo, nk'uko byatangajwe n'ikigo cy'itangazamakuru Reuters.

Ku wa kabiri icyo giciro cyageze ku madorari 85$, igiciro giheruka kugera aho muri Nyakanga(7) 2024.

Gufunga uwo muyoboro w'ingenzi mu gutwara ibicuruzwa bizanagira ingaruka ku bihugu byo mu karere ka Gulf nka Saudi Arabia, bifite ubukungu bushingiye cyane ku kohereza ibitoro mu mahanga.

Irani ubwayo yohereza hanze hafi utugunguru miliyoni 1.7 tw'ibikomoka kuri peteroli ku munsi, nk'uko Ikigo Mpuzamahanga cy'Ingufu (International Energy Agency, IEA) kibitangaza. Irani yohereje hanze peteroli ifite agaciro ka miliyari 67 z'amadolari (miliyari 50 z'amapawundi) mu mwaka w'ingengo y'imari warangiye muri Werurwe 2025 akaba ari yo nyungu nyinshi yabonye mu myaka icumi ishize nk'uko bigaragazwa n'ibigereranyo bya Banki Nkuru ya Irani.

Gufunga umuhora wa Hormuz bizanagira ingaruka zikomeye kuri Aziya.

Mu 2022, hafi 82% by'ibitoro bidatunganyije (crude oil) n'ibyitwa 'condensates' (imyuka ihinduka amazi yoroheje cyane iboneka kenshi hamwe na gaze karemano) byanyuraga mu muhora wa Hormuz byari bigenewe ibihugu byo muri Aziya, nk'uko ibigereranyo bya EIA bibigaragaza.

Ubushinwa bwonyine bigereranywa ko bugura hafi 90% by'ibiva kuri peteroli Irani yohereza ku isoko mpuzamahanga.

Kubera ko Ubushinwa bukoresha ibyo bitoro mu gukora ibicuruzwa buhita bwohereza mu bindi bihugu, izamuka ry'ibiciro by'ibiva kuri peteroli rishobora no gutuma ibiciro by'ibicuruzwa ku baguzi ku isi hose bizamuka.

Ni gute Iran yafunga uyu muhora?

Amategeko y'Umuryango w'Abibumbye yemerera ibihugu kugenzura amazi y'inyanja kugera kuri 25km uvuye ku mwaro w'igihugu.

Ku gice cyawo kigufi kurusha ibindi, Umuhora wa Hormuz n'inzira z'amato ziwunyuramo biherereye mu mazi ya Iran na Oman.

Ntabwo birasobanuka neza uko Iran iteganya gufunga uwo muyoboro, ariko nk'uko impuguke zibivuga, bumwe mu buryo bushoboka kuri yo ni ugutega ibisasu ikoresheje amato mato yihuta n'amato y'intambara yo munsi y'amazi (submarines).

Ingabo zirwanira mu mazi za Irani zishobora no kugaba ibitero ku mato y'intambara y'amahanga no ku mato y'ubucuruzi.

Leta Zunze Ubumwe za Amerika zabanje gukoresha imbaraga za gisirikare mu kongera gusubizaho urujya n'uruza rw'amato muri uwo muhora.

Mu mpera z'imyaka ya 1980, mu gihe cy'intambara yamaze imyaka umunani hagati ya Irani na Iraq, ibitero byagabwe ku bikorwaremezo by'ibitoro byaje gukomera bihinduka "intambara ku mato atwara ibitoro", aho ibi bihugu byombi byarasaga ku mato atabogamiye ku ruhande urwo ari rwo rwose kugira ngo bishyire igitutu ku bukungu bw'ikindi.

Amato ya Kuwait yatwaraga peteroli ya Iraq ni yo yari yibasiwe cyane.

Amaherezo, amato y'intambara ya Amerika yatangiye kuyaherekeza anyura mu mu Kigobe, mu gikorwa cyabaye kimwe mu bikorwa bikomeye cyane by'intambara yo mu mazi byabayeho kuva Intambara ya Kabiri y'Isi Yose, nk'uko byatangajwe n'Ikigo cy'Ingabo zirwanira mu mazi cya Amerika (US Naval Institute).

Haboneka indi nzira yasimbura iyafunzwe?

Ubwoba buhoraho bw'ifungwa ry'umuhora wa Hormuz ryatumye, mu myaka ishize, ibihugu byo mu karere ka Gulf byohereza ibikomoka kuri peteroli mu mahanga bitegura izindi nzira zo kohereza ibicuruzwa byabyo.

Saudi Arabia ifite umuyoboro (pipeline) ureshya na 1,200km ushobora gutwara utugunguru tugera kuri miliyoni 5 z'ibitoro ku munsi, nk'uko bigaragazwa n'Ikigo gishinzwe amakuru ku by'ingufu muri Amerika (EIA).

Mu bihe byashize, yanakoresheje by'agateganyo umuyoboro wa gaze karemano mu gutwara ibiva kuri peteroli.

Emira z'Abarabu zo zahuje ibibanza byazo bicukurwamo ibitoro biri imbere mu gihugu n'icyambu cya Fujairah kiri ku Nyanja ya Oman binyuze mu muyoboro (pipeline) ushobora gutwara byibura utugunguru miliyoni 1.5 tw'ibitoro ku munsi.

Ibitoro bishobora kunyuzwa muri iyo miyoboro yindi kugira ngo irenge Umuhora wa Hormuz, ariko nk'uko Reuters ibitangaza, ibyo byatuma igabanuka ry'ibitoro bigemurwa riba hagati ya miliyoni 8 na 10 z'utugunguru ku munsi.