Niger: Ubufaransa buvuga ko Perezida wafunzwe ameze neza

Minisitiri w'ububanyi n'amahanga w'Ubufaransa yavuze ko Perezida wa Niger Mohamed Bazoum ameze neza nyuma yo gufungwa n'abasirikare basanzwe bamurinda.

Catherine Colonna yabwiye ibiro ntaramakuru AFP ko ihirikwa ry'ubutegetsi "ritarangiye".

Yavuze ko Bazoum yavuganye na Perezida w'Ubufaransa Emmanuel Macron ndetse yongeraho ko hari "uburyo bwo kuva" mu ihirikwa ry'ubutegetsi mu gihe abarikoze baba bateze amatwi amahanga.

Ku wa kane, abashyigikiye ihirikwa ry'ubutegetsi muri Niger bagabye igitero ku biro bikuru by'ishyaka rya perezida wahiritswe ku butegetsi, barabitwika, ndetse batera amabuye banatwika imodoka zari hanze yabyo.

Iryo tsinda rito rya ba rutwitsi ryikuye mu mbaga y'abari barimo kugaragaza ko bashyigikiye abahiritse ubutegetsi, yari iri hanze y'inteko ishingamategeko, ahagaragazwaga amabendera y'Uburusiya.

Ubu igisirikare cya Niger cyamaze kuvuga ko gishyigikiye abasirikare bafunze Perezida Bazoum ku wa gatatu.

Uburusiya bwiyongereye ku bindi bihugu, hamwe n'umuryango w'abibumbye (ONU/UN), mu gusaba ko Bazoum arekurwa.

Bazoum, w'imyaka 63, watowe nka Perezida wa Niger mu myaka ibiri ishize, ni inshuti ikomeye y'ibihugu byo mu burengerazuba (Uburayi n'Amerika) mu rugamba rwo kurwanya intagondwa zigendera ku mahame akaze ziyitirira idini ya Islam zo muri Afurika y'uburengerazuba.

Amerika n'Ubufaransa, bwahoze bukoloniza Niger, byombi bifite ibigo bya gisirikare muri icyo gihugu kiri mu bicyennye cyane ku isi ariko gikungahaye ku ibuye ry'agaciro rya uranium, ndetse byamaganye iryo hirikwa ry'ubutegetsi.

Minisitiri w'ububanyi n'amahanga w'Amerika Antony Blinken yahamagaye kuri telefone Bazoum, amwizeza "ubufasha budatezuka" bw'Amerika.

ONU yavuze ko yahagaritse ibikorwa by'ubutabazi muri Niger. Ntibizwi niba ihirikwa ry'ubutegetsi ari yo mpamvu yateye uko kubihagarika.

Mbere, ONU yari yavuze ko abantu barenga miliyoni enye muri Niger bacyeneye imfashanyo.

Ku wa kane, umunyamabanga mukuru wa ONU António Guterres yasabye irekurwa rya Bazoum "aka kanya kandi nta kindi kibanje gusabwa".

Mu gitondo cyo ku wa kane, Bazoum yatangaje kuri Twitter ubutumwa bwo kutava ku izima, agira ati: "Ibyagezweho bivuye mu rugamba rukomeye bizabungwabungwa.

"Abanya-Niger bose bakunda demokarasi n'ubwisanzure bazabiharanira".

Minisitiri w'ububanyi n'amahanga we, na we yakomeje kugerageza gushyira hamwe abamushyigikiye no gusaba ko habaho ibiganiro, ariko umugaba mukuru w'ingabo za Niger yavuze ko ashyigikiye ihirikwa ry'ubutegetsi, mu kwirinda ko habaho imirwano yo gusubiranamo mu ngabo z'icyo gihugu.

Biracyari urujijo utegetse by'ukuri Niger muri iki gihe, kuko agatsiko ka gisirikare kahiritse ubutegetsi kataratangaza umukuru wako.

Televiziyo y'igihugu yakomeje kugenda isubizamo itangazo ryo ku wa gatatu nijoro ry'ako gatsiko ubwo katangazaga ko kahiritse ubutegetsi, rikagenda risimburana n'umuziki wo gukunda igihugu hamwe n'imirongo yo mu gitabo gitagatifu cy'idini ya Islam cya Korowani - ndetse amakuru asanzwe avugwa mu gihe cya saa sita z'amanywa (12h) ntabwo yatangajwe.

Ariko mu murwa mukuru Niamey, amaduka n'amasoko ku wa kane yarafunguye akora akazi, ndetse nyuma yo gutinda kubera imvura nyinshi yari yazindutse igwa abashyigikiye ihirikwa ry'ubutegetsi biraye mu mihanda kugaragaza ko barishyigikiye.

Abantu babarirwa mu magana bateraniye hanze y'inyubako y'inteko ishingamategeko, bafite amabendera y'Uburusiya, mu gihe abandi bari bafite ibyapa byandikishijweho umukono w'intoki, biriho amagambo agira ati: "Twanze Ubufaransa" na "Ibigo bya gisirikare by'ingabo z'amahanga bituvire aha".

Polisi nyuma yarashe imyuka iryana mu maso mu gutatanya abari bagiye ku biro bikuru by'ishyaka riri ku butegetsi, aho impirimbanyi zishyigikiye iryo shyaka zirutse ubwo zabonaga abigaragambya bahaje.

Hari abantu bamwe bakomeretse muri ako kavuyo ndetse ibice by'imodoka zatwitswe ubu bikikije inyubako y'iryo shyaka 'Parti Nigérien pour la Démocratie et le Socialisme', cyangwa PNDS-Tarayya.

Abashyigikiye ihirikwa ry'ubutegetsi bashinja iryo shyaka kumungwa na ruswa no kudakora ibihagije mu kongera umutekano no mu guhagarika ibikorwa by'intagondwa ziyitirira Islam bimaze igihe muri icyo gihugu.

Mu myaka ya vuba aha ishize, ibihugu bibiri by'ibituranyi bya Niger, ari byo Mali na Burkina Faso, byabayemo ihirikwa ry'ubutegetsi, intandaro iba kuba ababuhiritse muri ibyo bihugu barashinje ubutegetsi kunanirwa guhashya intagondwa.

Muri ibyo bihugu byombi, Mali na Burkina Faso, abategetsi bashya ba gisirikare bacanye umubano n'Ubufaransa, bwahoze bubikoloniza, barushaho kwegera Uburusiya.

Djibo, umuturage ushyigikiye ihirikwa ry'ubutegetsi muri Niger, yabwiye BBC ati: "Nizeye ko bazashyiraho umutekano mwiza mu mujyi bakanadufasha kubaho neza, kuko dufite umutungo [kamere] mwiza. Sinitaye kukumenya niba bashaka gukurikiza urugero rwa Burkina Faso cyangwa Mali".

Bamwe mu bakurikiranira hafi ibintu n'ibindi bashyikigiye ubutegetsi bw'Uburusiya bo ku rubuga rwa Telegram - rumwe mu mbuga nkoranyambaga zikomeye rutabujijwe gukora mu Burusiya - bakomeje gutangaza ubutumwa bwo gushyigikira ihirikwa ry'ubutegetsi muri Niger, bavuga ko ari umwanya ku Burusiya no ku itsinda rya Wagner ry'abacanshuro b'Abarusiya wo kwinjira muri icyo gihugu.

Kugeza ubu, nta gihamya ihari yuko hari uruhare Uburusiya bwagize mu ihirikwa ry'ubutegetsi muri Niger.

Minisitiri w'ububanyi n'amahanga w'Uburusiya Sergei Lavrov yavuze ko hakwiye gusubizwaho iyubahirizwa ry'itegekonshinga muri Niger, nkuko byatangajwe n'ibiro ntaramakuru Reuters, bisubiramo amagambo ye yatangajwe n'ibiro ntaramakuru TASS bya leta y'Uburusiya.

Imiryango itegamiye kuri leta (société civile) yo muri Niger yari imaze ibyumweru bya vuba aha bishize isaba ko Niger ireka gukorana n'Ubufaransa ikayoboka gukorana n'Uburusiya.

Agatsiko ka gisirikare kafashe ubutegetsi muri Niger kihanije Ubufaransa ku kurenga ku ifungwa ry'imipaka, nyuma yuko indege ya gisirikare iguye ku kibuga cy'indege cya gisirikare mu gitondo cyo ku wa kane.

Ihirikwa ry'ubutegetsi muri Niger ryatangajwe kuri televiziyo y'igihugu n'umuvugizi Koloneli Majoro (Col Maj) Amadou Abdramane, ari kumwe n'abandi basirikare icyenda bambaye gisirikare bamuri inyuma, avuga ko ryatewe no "gukomeza kuzahara kw'umutekano, ndetse n'ubukungu buhagaze nabi n'imiyoborere mibi".

Ariko ikinyamakuru L'Enquêteur kitari icya leta cyo muri Niger, cyumvikanishije ko imbarutso y'ihirikwa ry'ubutegetsi yabaye igerageza rya Perezida Bazoum ryo gukuraho Jenerali Abdourahamane Tchiani nka komanda w'abasirikare barinda Perezida.

Ibyabaye muri Niger byaciyemo ibice abatuye icyo gihugu - ndetse bamwe bumiwe baranarakara.

Ubwo guhirika ubutegetsi byari birimo kuba ku wa gatatu, abantu babarirwa mu magana bo mu bashyigikiye Perezida bamaganye abasirikare ndetse basaba ko basubira mu bigo bya gisirikare.

Batatanye nyuma yuko harashwe amasasu yo kubaburira - ari na yo masasu yonyine kugeza ubu yumvikanye muri iri hirikwa ry'ubutegetsi ritamenetsemo amaraso.

Mustapha, utuye i Niamey, wari uri mu rugo hamwe n'umugore we n'umuhungu wabo w'imyaka itatu, yabwiye BBC ati: "Ihirikwa ry'ubutegetsi rirababaje cyane. Rirambabaje kuko nifuriza ibyiza igihugu cyacu. Ubu Niger igiye gusubira inyuma".

Minisitiri w'ububanyi n'amahanga wa Niger Hassoumi Massoudou yasabye abaturage kwamagana ihirikwa ry'ubutegetsi.

Mu kiganiro na televiziyo France24 yo mu Bufaransa, yavuze ko uko ibintu bimeze ubu bigishobora kubonerwa umuti binyuze mu biganiro, ndetse avuga ko intumwa zavuye muri Nigeria, ituranye na Niger, zirimo kuvugana n'igisirikare.

Perezida wa Bénin Patrice Talon wateganyaga kujya mu butumwa bw'ubuhuza muri Niger mu izina ry'umuryango w'ubukungu w'ibihugu byo muri Afurika y'uburengerazuba (CEDEAO/ECOWAS), byabaye ngombwa ko areka uruzinduko rwe kubera ifungwa ry'imipaka.

Niger isanzwe irimo guhangana n'intagondwa ziri mu bice bibiri – zimwe mu majyepfo ashyira uburengerazuba, zahageze zivuye muri Mali mu 2015, n'izindi ntagondwa ziri mu majyepfo ashyira uburasirazuba, zirimo n'izifite icyicaro mu majyaruguru ashyira uburasirazuba bwa Nigeria.

Imitwe y'intagondwa, ikorana n'imitwe ya al-Qaeda n'umutwe wiyita Leta ya Kisilamu, ikorera muri Niger.

Niger yabayemo guhirika ubutegetsi inshuro enye kuva yabona ubwigenge mu 1960 yigobotoye ubukoloni bw'Ubufaransa, ndetse yabayemo amagerageza menshi yo guhirika ubutegetsi.