Amatora muri Bénin: Urugamba rw'ejo hazaza ha demokarasi

Abantu barimo gutora muri Bénin nyuma y'iminsi haba imyigaragambyo kubera ko Perezida Patrice Talon yarenze ku byo yari yasezeranyije ko azategeka manda imwe gusa.

Hari abandi bakandida babiri gusa ku rupapuro rw'itora, muri iki gihugu gifatwa nk'ahavukiye demokarasi y'amashyaka menshi muri Afurika.

Alassane Soumanou wo mu ishyaka ritavuga rumwe n'ubutegetsi rya Forces Cauris pour un Bénin Emergent (FCBE) yahoze ari Minisitiri, mu gihe Corentin Kohoué abonwa ahanini nk'uwo kurangiza umuhango.

Benshi mu bakuru b'amashyaka atavuga rumwe n'ubutegetsi - barimo n'uwahoze ari minisitiri w'intebe n'uwahoze ari 'mayor' w'umujyi wa Cotonou - bamwe batawe muri yombi, abandi babwirwa ko batujuje ibisabwa naho abandi ubu bo bari mu buhungiro.

Ariko umuvugizi wa leta yabwiye BBC ko "nta muntu n'umwe uhejwe muri aya matora".

Minisitiri w'itangazamakuru Alain Arounla yagize ati: "Ntabwo ducyeneye ko buri muntu wese muri Bénin aba umukandida muri aya matora kugira ngo akunde abe agaragaramo bose".

"Igihe ufitemo ishyaka riri ku butegetsi n'abatavuga rumwe n'ubutegetsi bakaba bahagarariwe, amatora aba yuzuye - na demokarasi iba ikora".

Abantu barenga miliyoni 5,5 bujuje ibyangombwa byo gutora, barimo n'abagera hafi ku 45,500 baba mu mahanga.

Ibyavuye mu matora byitezwe gutangazwa mu minsi iri imbere.

Byagenze gute mu myigaragambyo?

Benshi muri Bénin bibaza niba aya matora yemewe n'amategeko ndetse bamwe bafite ubwoba ko hashobora kuba ibindi bikorwa by'urugomo, nkuko bivugwa n'umunyamakuru wa BBC Lalla Sy uherutse i Cotonou.

Ku wa kane, umuntu umwe yiciwe mu mujyi wa Savè, nkuko abategetsi babivuga, mu gihe abakora kwa muganga bavuga ko abandi batandatu bakomerekejwe n'amasasu nyuma y'ubushyamirane n'abashinzwe umutekano.

Imyigaragambyo kandi yabereye mu mijyi ya Cotonou, Parakou no mu yindi mijyi itatu.

Rodrigue Amadou, wigaragambyaga i Cotonou, yabwiye ibiro ntaramakuru Reuters ati: "Turashaka ko perezida agenda. Imyaka itanu bivuze imyaka itanu".

Abategetsi bashinje abigaragambya ko ari bo batangije urugomo, bavuga ko abashinzwe umutekano bagabweho ibitero n'urubyiruko rwafashe ku biyobyabwenge kandi rwitwaje intwaro.

Ariko abandi bavuga ko ibyabaye ari urugero rw'ukuntu Bénin yarushijeho kurangwa n'igitugu ku butegetsi bwa Perezida Talon.

Bamwe babona hari aho bihuriye no kuba amashyaka yose atavuga rumwe n'ubutegetsi yarahejwe mu matora y'abadepite yo mu 2019.

Icyo gihe byateje imyigaragambyo aho abashinzwe umutekano barashe ku bigaragambyaga ndetse n'umubyeyi w'umugore w'abana barindwi arapfa nyuma yo kuraswa mu mugongo.

Uwo mubyeyi Prudence Amoussou yahindutse ikimenyetso cy'iyo myigaragambyo, n'uwo bavukana Léocadie Cakpo aherutse kubwira BBC ati: "Mu mutima wanjye ndakomeretse cyane. Sinzi igihe ibi nzabikira. Ni we nari mfite wenyine".

Ni iki cyakwangirika kuri Bénin?

Bénin yabaye inkomarume y'inkubiri nshya ya demokarasi ishingiye ku mashyaka menshi, yasakaye ku mugabane w'Afurika mu myaka 30 ishize.

Ayo matora yo mu mwaka wa 1991 yatumye uwahoze ari Perezida Mathieu Kérékou aba umutegetsi wa mbere wo muri Afurika y'uburengerazuba wemeye ko yatsinzwe mu matora.

Kuva icyo gihe, Bénin yafatwaga nk'intangarugero muri demokarasi. Ibihugu byinshi by'Afurika byiganye akanama kayo k'ubwiyunge, kazwi nka Conférence Nationale des Forces Vives de la Nation (CNFVN).

Ariko ibyo yari izwiho byadogereye mu mwaka wa 2019 ubwo amategeko mashya ajyanye n'amatora yatumye ishyaka rigomba kuriha hafi amadolari y'Amerika 424,000 (arenga miliyoni 414 mu mafaranga y'u Rwanda) kugira ngo ritange urutonde rw'abahatanira kuba abadepite mu nteko igizwe n'abadepite 83.

Uwo mwaka waranzwe n'ubwitabire mu matora buri hasi cyane ku kigero kitari bwabeho mbere.

Inteko ishingamategeko ya Bénin kuri ubu yose uko yakabaye igenzurwa na leta, nk'uko umunyamakuru wacu abivuga, kandi abatavuga rumwe n'ubutegetsi bavuga ko ababahagarariye b'ingenzi bangiwe kwitabira aya matora yo kuri iki cyumweru, barimo na Joël Aïvo, inzobere mu mategeko ajyanye n'itegekonshinga.

Bwana Aïvo yabwiye BBC ati: "Mu myaka itanu ishize, ibyitwa amavugurura ya politike ya Perezida Talon byahinduye impfabusa umurage w'inama nkuru y'igihugu [Conférence Nationale]. Bénin ntikimenya uko bakora amatora".

Leta ya Bénin ivuga ko abatavuga rumwe n'ubutegetsi bahagarariwe kandi ko demokarasi ikora nta kibazo.

Akomoza ku kuba Perezida Talon yararenze ku byo yari yasezeranyije byo gutegeka kuri manda imwe gusa, umujyanama we mu by'itangazamakuru Wilfried Houngbedji yabwiye ibiro ntaramakuru AFP ko "yageze ku butegetsi yifitemo n'igice cy'ivugabutumwa" ariko nyuma "arushaho kubona uko ibintu bimeze by'ukuri".

Ni nde wundi wangiwe kwitabira aya matora?

  • Sébastien Ajavon - umucuruzi waje ku mwanya wa gatatu mu matora ya perezida yo mu 2016, ubu ari mu buhungiro
  • Lionel Zinsou - uyu wahoze ari Minisitiri w'intebe yashinjwe gukoresha amafaranga arenze urugero mu bikorwa byo kwiyamamaza, nuko abuzwa kuziyamamaza mu gihe cy'imyaka ine
  • Léhady Soglo - yahoze ari 'mayor' wa Cotonou akaba ari n'umuhungu w'uwahoze ari Perezida Nicéphore Soglo. Ubu aba mu buhungiro ndetse yakatiwe imyaka 10 y'igifungo adahari amaze guhamwa no "gukoresha nabi ububasha"
  • Reckya Madougou - umukandida-perezida w'ishyaka Les démocrates, ashinjwa iterabwoba