Pryder am dangyfrif nifer y carcharorion sy'n siarad Cymraeg

Mae pryderon bod nifer y carcharorion sy'n siarad Cymraeg yn cael ei dangyfrif.

Dywed Dr Robert Jones, o Ganolfan Llywodraethiant Cymru ym Mhrifysgol Caerdydd, bod "diffyg data a gwybodaeth am y Gymraeg mewn carchardai wedi bod yn thema sy'n codi dro ar ôl tro mewn dadleuon ar garcharu yng Nghymru dros y ddau ddegawd diwethaf".

Un o'r ymrwymiadau yng nghynllun iaith y Gwasanaeth Carchardai a Phrawf yw cofnodi data am y Gymraeg, a dywedodd Efa Gruffudd Jones, Comisiynydd y Gymraeg, wrth y BBC y bydd hi'n ystyried a ydy hyn yn digwydd fel rhan o ymchwiliad statudol.

Dywedodd llefarydd ar ran y Gwasanaeth Carchardai wrth y BBC bod eu Cynllun Iaith 2024-27 yn "nodi camau pendant i ehangu gwasanaethau'r iaith Gymraeg a gwella data ar siaradwyr, ond bydd yn cymryd amser i gynhyrchu data mwy cadarn".

Mae data swyddogol y Weinyddiaeth Gyfiawnder yn dangos, ar gyfartaledd, fod 192 o garcharorion yn siarad Cymraeg yng Nghymru yn 2024.

Dywedodd Dr Robert Jones wrth bwyllgor cydraddoldeb a chyfiawnder cymdeithasol Senedd Cymru: "Yn seiliedig ar nifer cyfartalog y Cymry (yn seiliedig ar gyfeiriad cartref) mewn carchardai Cymru yn 2024, mae ffigyrau'r Weinyddiaeth Gyfiawnder yn dangos mai dim ond 5.3 y cant o boblogaeth carchardai Cymru oedd yn siaradwyr Cymraeg yn 2024.

"O ystyried bod 12.6 y cant o boblogaeth Cymru 16 oed a hŷn yn gallu siarad Cymraeg (Swyddfa Ystadegau Gwladol, 2022a), mae'r wybodaeth a gyhoeddwyd gan y Weinyddiaeth Gyfiawnder yn ychwanegu at bryderon presennol ynghylch anghywirdeb data a'r posibilrwydd o dangyfrif carcharorion sy'n siarad Cymraeg.

"Er gwaethaf ymrwymiadau dro ar ôl tro gan y Gwasanaeth Carchardai a Phrawf i gasglu gwybodaeth am ddewisiadau iaith Gymraeg carcharorion, mae adroddiadau arolygu blaenorol yng Ngharchar Parc [Pen-y-bont ar Ogwr] a Charchar y Berwyn [Wrecsam] yn awgrymu nad yw hyn yn digwydd yn gyson ar draws ystad carchardai Cymru o hyd.

"Yng Ngharchar y Berwyn, lle'r oedd tua dwy ran o dair (65 y cant) o boblogaeth y carchar o'r tu allan i Gymru ar ddiwedd mis Rhagfyr 2024, dim ond 4.1 y cant o boblogaeth gyffredinol y carchar oedd yn siaradwyr Cymraeg."

Mae Comisiynydd y Gymraeg wedi penderfynu agor ymchwiliad statudol o dan Adran 17 Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 i'r modd y caiff y Gymraeg ei thrin ar draws y Gwasanaeth Carchardai a Phrawf.

Daw'r ymchwiliad wedi cwynion gan gyn-garcharorion yng ngharchar mwyaf Cymru bod staff yn gorfodi siaradwyr Cymraeg i droi i'r Saesneg.

Dywedodd y comisiynydd wrth y BBC am y gwasanaeth a'u hymdriniaeth o'r Gymraeg: "Un o'r ymrwymiadau yn eu Cynllun Iaith presennol yw y byddant yn cofnodi data am y Gymraeg a byddaf yn ystyried a ydy hyn yn digwydd fel rhan o'r ymchwiliad.

"Byddaf yn cyhoeddi canlyniadau'r ymchwiliad unwaith y bydd wedi ei gwblhau."

Mae'r comisiynydd wedi galw am ymestyn ei grymoedd i gyflwyno safonau'r Gymraeg i garchardai - ac unrhyw gyrff neu asiantaethau'r goron.

Dywedodd fis diwethaf ei bod wedi clywed "pryderon difrifol" gan garcharorion yng Ngharchar y Berwyn am eu gallu i gael mynediad i radio a theledu Cymraeg, gwasanaethau crefyddol Cymraeg, a hyd yn oed cael yr hawl i siarad Cymraeg.

Dywedodd llefarydd ar ran y Gwasanaeth Carchardai: "Rydym yn croesawu'r defnydd o'r iaith Gymraeg gan garcharorion, ymwelwyr a staff, ac rydym yn gweithio gyda swyddfa Comisiynydd y Gymraeg i gryfhau hawliau siaradwyr Cymraeg ar draws pob carchar yng Nghymru a Lloegr.

"Mae ein Cynllun Iaith 2024-27 bellach wedi'i gymeradwyo gan y comisiynydd – gan nodi camau pendant i ehangu gwasanaethau'r iaith Gymraeg a gwella data ar siaradwyr, ond bydd yn cymryd amser i gynhyrchu data mwy cadarn."

Nid oedd Llywodraeth Cymru am wneud sylw.

Ar gyfartaledd, roedd 57 o garcharorion Cymraeg eu hiaith mewn carchardai yn Lloegr yn 2024.

Ar ddiwedd mis Rhagfyr 2024, roedd carcharorion Cymraeg eu hiaith mewn 34 o garchardai yn Lloegr.

Mae data'r Weinyddiaeth Gyfiawnder yn dangos bod 32 o swyddogion carchar yn siaradwyr Cymraeg yng Nghymru (ac eithrio Parc) yn 2024.

Ar gyfartaledd, roedd un o bob deg (10%) o swyddogion carchar yng Nghymru yn siaradwyr Cymraeg y llynedd.