Nhật Bản tái khởi động điện hạt nhân giữa bóng ma Fukushima

Nhật Bản đã khởi động lại hoạt động tại nhà máy điện hạt nhân lớn nhất thế giới lần đầu tiên kể từ thảm họa Fukushima năm 2011 khiến nước này phải đóng cửa tất cả các lò phản ứng.

Quyết định khởi động lại lò phản ứng số 6 tại Kashiwazaki-Kariwa, phía tây bắc Tokyo, được đưa ra bất chấp người dân địa phương lo ngại về an toàn.

Việc khởi động lại đã bị trì hoãn một ngày do sự cố hệ thống báo động và dự kiến ​​sẽ bắt đầu hoạt động thương mại vào tháng tới.

Là quốc gia phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu năng lượng, Nhật Bản là một trong những nước tiên phong trong việc ứng dụng năng lượng hạt nhân.

Nhưng vào năm 2011, tất cả 54 lò phản ứng của Nhật Bản đã phải đóng cửa sau khi trận động đất mạnh nhất từng được ghi nhận gây ra sự cố tan chảy lõi lò phản ứng tại Fukushima, dẫn đến một trong những thảm họa hạt nhân tồi tệ nhất trong lịch sử.

Đây là diễn biến mới nhất trong kế hoạch tái khởi động ngành điện hạt nhân của Nhật Bản, một chặng đường vẫn còn rất dài phía trước.

Lò phản ứng thứ bảy tại nhà máy Kashiwazaki-Kariwa dự kiến phải đến năm 2030 mới được được đưa vào hoạt động trở lại, và năm lò phản ứng còn lại có thể sẽ bị ngừng hoạt động vĩnh viễn.

Điều này khiến công suất của nhà máy giảm đi rất nhiều so với khi cả bảy lò phản ứng cùng hoạt động: 8,2 gigawatt.

Sự cố tan chảy lõi lò phản ứng tại Fukushima Daiichi, cách Tokyo 220km về phía đông bắc dọc bờ biển, đã dẫn đến rò rỉ phóng xạ khiến người dân địa phương phải sơ tán.

Nhiều người vẫn chưa trở về bất chấp những lời đảm bảo từ chính quyền rằng khu vực này hiện an toàn.

Những người chỉ trích cho rằng chủ sở hữu nhà máy, Công ty Điện lực Tokyo (Tepco), đã không có sự chuẩn bị kỹ lưỡng, và rằng công ty này cùng chính phủ đã không phối hợp tốt để phản ứng trước các tình huống được đặt ra.

Một báo cáo độc lập của chính phủ gọi đây là "thảm họa do con người gây ra" và đổ lỗi cho Tepco, mặc dù sau đó một tòa án đã tuyên bố ba giám đốc điều hành của công ty là vô tội.

Nỗi sợ hãi và sự thiếu tin tưởng khiến công chúng phản đối năng lượng hạt nhân.

Do đó, Nhật Bản đã phải đình chỉ hoạt động của tất cả các lò phản ứng hạt nhân của mình.

Trong thập kỷ qua, Nhật Bản đã nỗ lực khôi phục hoạt động của các nhà máy điện hạt nhân, nhằm mục tiêu đạt được mức phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.

Từ năm 2015, Nhật Bản đã khởi động lại 15 trong số 33 lò phản ứng còn khả năng vận hành.

Nhà máy Kashiwazaki-Kariwa là nhà máy đầu tiên thuộc sở hữu của Tepco được đưa vào hoạt động trở lại.

Trước năm 2011, điện hạt nhân chiếm gần 30% tổng lượng điện của Nhật Bản và nước này dự định nâng con số đó lên 50% vào năm 2030.

Kế hoạch năng lượng mà nước này công bố năm ngoái đưa ra một mục tiêu khiêm tốn hơn: điện hạt nhân đáp ứng 20% nhu cầu điện năng vào năm 2040.

Ngay cả điều đó cũng có thể gặp nhiều khó khăn.

'Muối bỏ bể'

Năng lượng hạt nhân đang ngày càng được thúc đẩy trên toàn cầu.

Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế ước tính rằng công suất điện hạt nhân của thế giới có thể tăng hơn gấp đôi vào năm 2050.

Tại Nhật Bản, tính đến năm 2023, điện hạt nhân chỉ chiếm 8,5% tổng lượng điện năng.

Thủ tướng Sanae Takaichi, người nhậm chức vào tháng 10, đã nhấn mạnh tầm quan trọng của điện hạt nhân đối với sự tự chủ năng lượng của Nhật Bản, đặc biệt là khi nước này dự đoán nhu cầu năng lượng sẽ tăng mạnh do sự phát triển của các trung tâm dữ liệu và sản xuất chất bán dẫn.

Các nhà lãnh đạo Nhật Bản và các công ty năng lượng của nước này từ lâu đã ủng hộ điện hạt nhân. Họ cho rằng nó đáng tin cậy hơn so với năng lượng tái tạo như năng lượng mặt trời và gió, và phù hợp hơn với địa hình đồi núi của Nhật Bản.

Tuy nhiên, các nhà phê bình cho rằng việc tập trung vào năng lượng hạt nhân đã phải trả giá bằng việc bỏ qua đầu tư vào năng lượng tái tạo và giảm phát thải.

Hiện nay, khi Nhật Bản đang nỗ lực khôi phục tham vọng điện hạt nhân, chi phí vận hành các lò phản ứng đã tăng vọt, một phần do các cuộc kiểm tra an toàn mới đòi hỏi các công ty phải đầu tư lớn để khởi động lại các nhà máy.

"Điện hạt nhân đang trở nên đắt đỏ hơn nhiều so với dự tính ban đầu," Tiến sĩ Florentine Koppenborg, nhà nghiên cứu cấp cao tại Đại học Kỹ thuật Munich, cho biết.

Chính phủ có thể trợ cấp các chi phí này, hoặc chuyển gánh nặng đó sang người tiêu dùng - cả hailựa chọn này đều khó chấp nhận đối với các nhà lãnh đạo Nhật Bản, vốn trong nhiều thập kỷ qua đã ca ngợi tính khả thi về giá cả của điện hạt nhân.

Một hóa đơn năng lượng đắt đỏ cũng có thể gây tổn hại cho chính phủ vào thời điểm các hộ gia đình đang phản đối chi phí tăng cao.

Chính phủ "bị trói tay" khi đụng đến việc hỗ trợ tài chính điện hạt nhân, trừ khi họ sẵn sàng từ bỏ một trong những lập luận cốt lõi từng được dùng để quảng bá loại hình năng lượng này," ông Koppenborg nói.

"Tôi nghĩ [sự hồi sinh của điện hạt nhân ở Nhật Bản] chỉ như muối bỏ bể, bởi vì nó không làm thay đổi bức tranh toàn cảnh về sự suy giảm của điện hạt nhân ở Nhật Bản."

Ngoài nỗi lo sợ về một thảm họa khác như Fukushima, một loạt vụ bê bối cũng đã làm lung lay niềm tin của công chúng.

Đáng chú ý, nhà máy Kashiwazaki–Kariwa từng dính tới một số bê bối. Năm 2023, một nhân viên của nhà máy đã làm thất lạc một tập tài liệu sau khi để trên nóc xe rồi quên mất trước khi lái đi.

Vào tháng 11, một người khác bị phát hiện đã không tuân thủ đúng quy trình xử lý tài liệu mật.

Một phát ngôn viên của Tepco cho biết công ty đã báo cáo các sự việc nói trên cho Cơ quan Quản lý Hạt nhân (NRA), và rằng họ đặt mục tiêu tiếp tục cải thiện vấn đề an ninh, an toàn.

Những tiết lộ này là "một dấu hiệu tốt" cho sự minh bạch, theo Koppenborg.

Nhưng điều đó cũng cho thấy rằng "Tepco đang phải vật lộn để thay đổi cách thức hoạt động [và] cách họ xử lý các vấn đề liên quan đến an ninh, an toàn của mình".

Đầu tháng này, NRA đã đình chỉ việc xem xét khởi động lại các lò phản ứng hạt nhân tại nhà máy Hamaoka của Chubu Electric ở miền trung Nhật Bản, sau khi công ty này bị phát hiện đã thao túng dữ liệu động đất trong các cuộc thử nghiệm của mình.

Công ty đã xin lỗi và cho biết: "Chúng tôi sẽ tiếp tục đáp ứng một cách chân thành và đầy đủ nhất có thể đối với các chỉ thị và hướng dẫn của NRA."

Hisanori Nei, một cựu quan chức cấp cao về an toàn hạt nhân, nói với BBC rằng, mặc dù ông "ngạc nhiên" trước vụ bê bối tại Hamaoka, nhưng ông tin rằng hình phạt nghiêm khắc dành cho công ty này sẽ mang tính răn đe, để các công ty khác không làm điều tương tự.

"Các công ty điện lực nên nhận thức được tầm quan trọng của việc không được [làm sai lệch dữ liệu]," ông nói, đồng thời cho biết thêm rằng giới chức sẽ "từ chối và trừng phạt" các công ty vi phạm.

Sống sót sau một thảm họa Fukushima khác

Những gì xảy ra ở Fukushima đã khiến dư luận Nhật Bản quay lưng lại với thứ từng được ca ngợi là nguồn năng lượng giá cả phải chăng và bền vững.

Hàng ngàn người dân đã đệ đơn kiện Tepco và chính phủ Nhật Bản, yêu cầu bồi thường thiệt hại về tài sản, tổn thương tinh thần và các vấn đề sức khỏe được cho là có liên quan đến phơi nhiễm phóng xạ.

Trong những tuần sau thảm họa tháng 3/2011, 44% người Nhật cho rằng việc sử dụng năng lượng hạt nhân nên được giảm bớt, theo một cuộc khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Pew.

Con số đó này tăng lên 70% vào năm 2012.

Nhưng sau đó, các cuộc thăm dò của trang Nikkei của Nhật Bản vào năm 2022 cho thấy hơn 50% người dân ủng hộ năng lượng hạt nhân nếu an toàn được đảm bảo.

Nhưng nỗi sợ hãi và sự ngờ vực vẫn còn đó.

Năm 2023, việc cho xả nước thải nhiễm phóng xạ đã qua xử lý từ nhà máy điện hạt nhân Fukushima Daiichi gây lo lắng và phẫn nộ cả trong và ngoài nước.

Nhiều người vẫn phản đối việc khởi động lại các nhà máy điện hạt nhân.

Vào tháng 12, hàng trăm người biểu tình đã tập trung bên ngoài trụ sở chính quyền tỉnh Niigata, nơi đặt nhà máy Kashiwazaki-Kariwa, bày tỏ lo ngại về vấn đề an toàn.

"Nếu có chuyện gì xảy ra ở nhà máy, chúng tôi sẽ là người phải gánh chịu hậu quả," một người biểu tình nói với hãng tin Reuters.

Tuần trước, trước khi nhà máy Kashiwazaki-Kariwa khởi động lại, một số người đã tập trung trước trụ sở của Tepco để biểu tình một lần nữa.

Các tiêu chuẩn an toàn hạt nhân đã được nâng cao sau thảm họa Fukushima.

Cơ quan Quản lý An toàn Hạt nhân (NRA), một cơ quan nội các được thành lập năm 2012, hiện đang giám sát việc khởi động lại các nhà máy điện hạt nhân của nước này.

Tại Kashiwazaki-Kariwa, các bức tường chắn sóng cao 15 mét đã được xây dựng để ngăn sóng thần; các cửa chống thấm nước hiện đang bảo vệ các thiết bị quan trọng tại cơ sở này.

"Dựa trên các tiêu chuẩn an toàn mới, [các nhà máy điện hạt nhân của Nhật Bản] có thể sống sót ngay cả sau một trận động đất và sóng thần tương tự như trận năm 2011", ông Nei, cựu quan chức cấp cao về an toàn hạt nhân, cho biết.

Nhưng điều khiến ông Koppenborg lo ngại là: "Họ đang chuẩn bị cho những điều tồi tệ nhất từng xảy ra trong quá khứ chứ không phải cho những gì sắp xảy ra".

Một số chuyên gia lo ngại rằng các chính sách này chưa tính đến mực nước biển dâng cao do biến đổi khí hậu, hoặc trận siêu động đất trăm năm có một mà Nhật Bản đang dự đoán.

"Nếu quá khứ lặp lại, Nhật Bản đã chuẩn bị rất tốt", ông Koppenborg nói. "Nếu có điều gì đó thực sự bất ngờ xảy ra và một trận sóng thần lớn hơn dự kiến ​​ập đến, chúng tôi không biết phải làm sao".