Ông Tập Cận Bình hoan nghênh 'tương lai chung' với Việt Nam sau khi ông Tô Lâm tái đắc cử

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã chúc mừng ông Tô Lâm tái đắc cử tổng bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam hôm 23/1, khẳng định hai quốc gia là "cộng đồng chung vận mệnh", theo Reuters.

Trong thông điệp chúc mừng gửi đi từ hôm thứ Sáu (23/1), ông Tập ca ngợi Việt Nam đã đạt được "những kết quả đáng kể" trong công cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa, đồng thời nâng cao vị thế và ảnh hưởng quốc tế, theo hãng thông tấn nhà nước Trung Quốc Tân Hoa Xã.

Việt Nam và Trung Quốc nằm trong số ít các quốc gia trên thế giới do đảng Cộng sản lãnh đạo.

Mặc dù hai nước láng giềng này có lịch sử lâu dài ngờ vực và tranh chấp lãnh thổ, trong đó có các tranh chấp liên quan đến các đảo và vùng biển ở Biển Đông, nhưng đảng Cộng sản hai nước vẫn thân thiết.

"Trung Quốc và Việt Nam là những nước láng giềng xã hội chủ nghĩa hữu nghị và là một cộng đồng chung vận mệnh mang ý nghĩa chiến lược," ông Tập Cận Bình nói, đồng thời nhấn mạnh ông rất coi trọng mối quan hệ giữa hai nước và hai đảng.

Ông Tập Cận Bình bày tỏ mong muốn hợp tác với ông Tô Lâm để "tăng cường đối thoại chiến lược, phát huy tình hữu nghị truyền thống và kiên định thúc đẩy sự nghiệp xã hội chủ nghĩa", đồng thời đóng góp vào hòa bình và ổn định khu vực và toàn cầu, theo Tân Hoa Xã.

Ông Tô Lâm tái đắc cử chức vụ lãnh đạo cao nhất Việt Nam nhiệm kỳ năm năm sau cuộc bỏ phiếu của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa 14, với tỷ lệ "thống nhất tuyệt đối".

Ông Tập Cận Bình đã đến thăm Việt Nam vào tháng Tư năm ngoái khi cả hai nước đều bị ảnh hưởng bởi thuế quan của Mỹ.

Khi đó, ông Tập đã kêu gọi tăng cường quan hệ thương mại và chuỗi cung ứng.

Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam, là nguồn cung nguyên vật liệu và thiết bị quan trọng cho các ngành công nghiệp sản xuất của quốc gia Đông Nam Á này.

Reuters trích lời ông Lê Hồng Hiệp, chuyên gia cao cấp tại Viện ISEAS Yusof Ishak, rằng việc ông Tô Lâm tái đắc cử gửi một thông điệp trấn an tới các nhà đầu tư nước ngoài, vốn luôn coi trọng sự ổn định chính trị.

Tuy nhiên, ông Hiệp cho rằng việc ông Lâm muốn "nhất thể hóa", giống như cách ông Tập Cận Bình làm ở Trung Quốc, có thể gây rủi ro cho hệ thống chính trị Việt Nam, vốn truyền thống dựa vào sự lãnh đạo tập thể và kiểm soát nội bộ.

'Giống Trung Quốc'?

Câu hỏi về việc liệu Đảng Cộng sản Việt Nam có thực hiện 'nhất thể hóa' chức vụ tổng bí thư và chủ tịch nước ở nhiệm kỳ 14 của Ban Chấp hành Trung ương hay không vẫn còn để ngỏ.

Nếu nhất thể hóa thành công, ông Tô Lâm sẽ là người đầu tiên trong lịch sử Việt Nam giữ hai chức vụ cao nhất trong Đảng và Nhà nước ngay từ đầu nhiệm kỳ.

Về viễn cảnh này, một bài viết của AFP trước đó dẫn nhận định của ông Derek Grossman thuộc Đại học South California rằng "Việt Nam sẽ trở nên giống Trung Quốc và Triều Tiên hơn, thay vì duy trì sự phân quyền trong bộ máy quyền lực."

Một bài báo khác từ Digital Journal ghi nhận ông Lâm đang mở rộng quyền lực và tập trung quyền lực mạnh mẽ - phong cách lãnh đạo của ông được cho là "tương tự với cấu trúc chính trị của Trung Quốc" - với trọng tâm là chống tham nhũng, cải cách hành chính, củng cố quyền lực nhà nước và mở rộng quyền lực của cơ quan công an.

Trong khi đó, bài báo trên Reuters nhận định rằng phong cách lãnh đạo của ông Tô Lâm kết hợp cả tăng trưởng kinh tế và quan hệ đối ngoại một cách cân bằng, nhưng có sự "chuyển hướng" nghiêng sang Trung Quốc trong một số khía cạnh chiến lược, ví dụ như kỷ luật nội bộ, hay đối phó với Mỹ.

Tuy nhiên, Giáo sư Carl Thayer, nhà quan sát chính trị Việt Nam lâu năm, cho rằng Việt Nam không giống Trung Quốc vì nước này có cơ chế kiểm soát người đứng đầu mạnh hơn so với ở Trung Quốc.

Lâu nay, Đảng luôn coi trọng cơ chế tập trung dân chủ – điều được nêu rõ trong cả Hiến pháp Việt Nam và Điều lệ Đảng, bao gồm nguyên tắc "thiểu số phải phục tùng đa số". Theo đó, quyết định không được phụ thuộc vào ý chí của một cá nhân lãnh đạo quyền lực hơn.

Ở thời điểm hiện tại, mô hình Tứ Trụ, gồm tổng bí thư, chủ tịch nước, thủ tướng Chính phủ và chủ tịch Quốc hội, phần nào phản ánh cơ chế nói trên, với các lãnh đạo cấp cao nhất nắm giữ các phần công việc khác nhau, qua đó vừa có sự phân công, phối hợp vừa kiểm soát lẫn nhau.

Trong khi đó, Trung Quốc được cho là có cơ chế tập quyền cao độ, khi quyền lực được tập trung rất lớn vào các ủy viên Thường vụ Bộ Chính trị, trong đó chức vụ tổng bí thư và chủ tịch nước đều do một người nắm giữ – hiện tại là ông Tập Cận Bình.

Một bài viết khác của AFP dẫn lời một số nhà phân tích khác có chung quan điểm với GS Carl Thayer, nhận định rằng không giống Trung Quốc hay Triều Tiên hiện nay, quyền lực chính trị ở Việt Nam không tập trung vào một lãnh đạo tối cao duy nhất.

Thay vào đó, hệ thống lãnh đạo tập thể của Việt Nam dựa trên "bộ ngũ" là tổng bí thư, chủ tịch nước, thủ tướng, chủ tịch Quốc hội, và thường trực Ban bí thư - chức vụ trong nội bộ Đảng mới được bổ sung vào các chức danh chủ chốt năm ngoái.

Củng cố quyền lực

Việc ông Tô Lâm tái đắc cử tổng bí thư đã tạo dựng hình ảnh một nhà cải cách đầy tham vọng, thúc đẩy việc củng cố các tập đoàn tư nhân trong khi đồng thời tăng quyền cho lực lượng công an, theo Reuters.

Giai đoạn đầu tiên ông Tô Lâm nắm giữ vị trí đứng đầu Đảng Cộng sản được đánh dấu bởi những cải cách nhanh chóng, sâu rộng cùng phong cách lãnh đạo quyết đoán - điều gây ấn tượng với nhiều nhà đầu tư nước ngoài và góp phần thúc đẩy thị trường chứng khoán Việt Nam, nhưng cũng làm dấy lên không ít bất mãn.

Ít giáo điều hơn người tiền nhiệm quá cố Nguyễn Phú Trọng, ông Tô Lâm đã ưu tiên tăng trưởng kinh tế - yếu tố then chốt mang lại tính chính danh cho quyền lực chuyên chế của đảng - bất chấp những lo ngại về rủi ro tài chính, các dự án cơ sở hạ tầng gây tranh cãi và sự ưu ái.

Ông Tô Lâm "được coi là một nhà lãnh đạo có tầm nhìn chiến lược, có thể chịu ảnh hưởng bởi kinh nghiệm của ông trong lĩnh vực an ninh và tình báo", theo ông Lê Hồng Hiệp.

Trong lĩnh vực đối ngoại, ông Tô Lâm đã nỗ lực duy trì quan hệ tốt với tất cả các cường quốc lớn, bất chấp việc Mỹ đơn phương áp thuế đối với hàng hóa Việt Nam, đe dọa khả năng tiếp cận thị trường nước ngoài lớn nhất của Hà Nội, bài báo của Reuters nhận định.

Sự thăng tiến vượt trội

Ông Tô Lâm, 68 tuổi, con trai của một sĩ quan công an cấp cao, theo học chuyên ngành an ninh, lấy bằng tiến sĩ luật và thăng tiến dần trong bộ máy nhà nước, bài báo của Reuters viết về tiểu sử ông Tô Lâm.

Ông được bổ nhiệm làm Bộ trưởng Công an vào năm 2016 sau khi gia nhập Bộ Chịnh trị, và được phong hàm đại tướng gần ba năm sau đó.

Trên cương vị người đứng đầu lực lượng công an, ông là nhân vật then chốt trong việc thực thi chiến dịch chống tham nhũng quy mô lớn do Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng phát động từ năm 2017, chiến dịch đã dẫn tới việc hàng trăm quan chức bị bãi nhiệm, và hai chủ tịch nước từ chức trong giai đoạn 2023–2024.

Ông Tô Lâm nổi lên như nhân vật trung tâm trong giai đoạn đầy biến động đó. Ông lần đầu được trở thành chủ tịch nước vào tháng 5/2024, và tiếp quản cương vị tổng bí thư sau khi ông Nguyễn Phú Trọng qua đời vào tháng 7 năm sau.

Trước khi được tái bổ nhiệm, ông Tô Lâm cam kết tiếp tục chiến dịch chống tham nhũng, dù đã có phần hạ nhiệt dưới thời ông lãnh đạo, sau những chỉ trích cho rằng chiến dịch làm tê liệt hoạt động của bộ máy hành chính công.

Ông thôi chức chủ tịch nước chỉ vài tháng sau khi trở thành tổng bí thư - một quyết định được cho là miễn cưỡng, theo nhiều quan chức.

Tuy vậy, ông vẫn tiếp tục đóng vai trò nguyên thủ quốc gia trên thực tế, đại diện Việt Nam trong các chuyến công du nước ngoài và tiếp xúc với các lãnh đạo quốc tế.

Hiện nay, ông Tô Lâm đang tìm cách kiêm nhiệm cả hai vai trò, tương tự như Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình - một nỗ lực mà theo ông Hiệp, "có thể tiềm ẩn rủi ro đối với hệ thống chính trị Việt Nam", vốn từ trước đến nay dựa trên nguyên tắc ra quyết định mang tính tập thể.

An ninh, ngoại giao

Dưới thời ông Tô Lâm, bộ máy an ninh đã được mở rộng đáng kể, trong đó lực lượng công an gia tăng trong hoạt động lập pháp, phê duyệt dự án và lĩnh vực doanh nghiệp, đồng thời siết chặt các biện pháp kiểm soát, theo Reuters.

Ông Tô Lâm được biết đến là người trực tiếp tham gia vào các hoạt động, từng dẫn đầu các chiến dịch chống buôn lậu trong sự nghiệp của mình.

Gây tranh cãi hơn, ông được xem là người đứng sau vụ dẫn độ một công dân Việt Nam từ Đức năm 2017, Reuters viết - ám chỉ vụ việc ông Trịnh Xuân Thanh mà cho tới nay Đức vẫn cáo buộc là do Việt Nam "bắt cóc". Vụ việc đã khiến mỗi quan hệ Đức - Việt xấu đi trong một thời gian dài.

"Bất chấp sự nghiệp lâu dài trong ngành an ninh, ông Tô Lâm tạo ra hình ảnh của một trí thức," ông Lê Hồng Hiệp nhận xét, đồng thời cho biết ông có phong cách nói chuyện nhẹ nhàng và niềm đam mê với âm nhạc cũng như nghệ thuật.

Trên cương vị bộ trưởng Công an, ông Tô Lâm đã giám sát việc phê duyệt một nhà hát opera mới quy mô lớn – nhà hát opera thứ hai của Hà Nội – khai trương vào năm 2023. Một nhà hát thứ ba, do kiến trúc sư Renzo Piano thiết kế, hiện đang được xây dựng.

Về đối ngoại, ban đầu ông Tô Lâm theo đuổi quan hệ gần gũi với Washington, nhưng sau các cuộc đàm phán thương mại gây thất vọng và việc Nhà Trắng đơn phương áp mức thuế 20% đối với hàng hóa Việt Nam, ông đã lặng lẽ xích lại gần Trung Quốc hơn.

Ông Tô Lâm được dự đoán sẽ tiếp tục cân bằng quan hệ với các cường quốc theo đường lối "ngoại giao cây tre" do ông Nguyễn Phú Trọng đề ra, song theo ông Alexander Vuving, thuộc Trung tâm Nghiên cứu An ninh châu Á–Thái Bình Dương (Mỹ), "một cuộc khủng hoảng lớn trong khu vực có thể làm gián đoạn chiến lược đa liên kết này."