Янгиликлар. Яхши хабар: Қон саратони давоси топилди - video O‘zbekiston Dunyo Saraton Yangiliklar

Янги инқилобий даво иш берди. Биринчи қўллашдаёқ тузатиб бўлмас саратонни йўқ қилди. Ёшгина ўсмир қиз оёққа турди. Бу қанақа даво бўлди?

Алоқадор мавзулар:

Алисса йўлиққан лейкемияни даволаш учун ҳар турли воситалар қўллаб кўрилган, аммо иш бермаган эди.

Шундай қилиб, "Great Ormond Street Hospital" касалхонаси шифокорлари биологик муҳандислик ютуқларини амалда қўллаб, ДНКни "асос таҳрирлаш" (base editing) орқали саратонни даф қилишган.

Орадан олти ой ўтгач, ўсмир қизда ҳеч қандай саратон топилмади, аммо ҳар эҳтимолга қарши Алисса кузатув остида.

Лестерлик 13 ёшли Алиссага ўтган йил май ойида ўткир Т-ҳужайрали лимфобластик лейкемия ташхиси қўйилган эди.

Т-ҳужайралар аслида танани қўриқлаши, таҳдидларни топиб, йўқ қилиши керак, аммо Алисса учун уларнинг ўзи хавф манбаига айланган эди.

Унинг саратони жуда тажовузкор эди. Кимётерапия ва кейин суяк илиги трансплантацияси ҳам уни касалликдан қутқара олмади.

Экспериментал даво чораси бўлмаганда, қоладиган ягона йўл Алиссани иложи борича оғриқларсиз ҳаётини тугатишини таъминлаш эди холос.

"Барибир ўлган бўлардим", дейди Алисса. Унинг онаси Кионанинг айтишича, ўтган йилнинг шу вақтида у Исо мавлуди арафасида "бу менинг охирги мавлудим бўлади деб ўйлаган". Сўнг январь ойида қизи 13 ёшга тўлганда "йиғлади".

Шундан кейин содир бўлган воқеаларни бир неча йил олдин ҳатто хаёл қилиб бўлмасди, генетикадаги ажойиб ютуқлар туфайли бу имкониятга айланганди.

"Great Ormond Street Hospital" жамоаси олти йил олдин ихтиро қилинган ДНКни асос таҳрирлаш технологиясидан фойдаланди.

ДНК асослари ҳаёт тилидир. Тўрт турдаги ДНК асоси мавжуд: аденин (А), цитозин (Ц), гуанин (Г) ва тимин (Т). Булар бизнинг генетик кодимиз блокларидир. Алифбодаги ҳарфлар орқали маънони англатувчи сўзлар ҳосил қилингани каби, ДНКмиздаги миллиардлаб асослар ҳам танамизнинг маъно англатувчи йўриқномасини ташкил қилади.

Асос таҳрирлаш орқали олимлар генетик коддаги битта асоснинг молекуляр тузилишини ўзгартириши, уни бошқасига айлантириши ва генетик кўрсатмаларни ўзгартириши мумкин.

Шифокорлар ва олимларнинг катта гуруҳи бу восита ёрдамида Алиссанинг саратон Т ҳужайраларини овлаб, уларни йўқ қиладиган Т-ҳужайрасини яратишди.

Улар ишни донорнинг соғлом Т ҳужайралари билан бошладилар ва уларнининг кодини таҳрирлашга киришдилар.

Генетик модификациянинг якуний босқичида Т ҳужайраларига қизнинг танасидаги CD7 билан белгиланган ҳар бир ҳужайрани, шу жумладан, саратон ҳужайраларини йўқ қилиш кўрсатмаси берилди.

Агар терапия иш берса, Алиссанинг иммун тизимини, яъни Т ҳужайраларини суяк илиги иккинчи трансплантациясидан кейин тиклаш мумкин эди.

Бу ғоя қизнинг оила аъзоларига тушунтирилгач, онаси ўйланиб қолди: "Сиз буни қила оласизми?" Алисса рози бўлди. Шундай қилиб миллионлаб генетик модификация қилинган ҳужайралар иштирок этувчи экспериментал терапия май ойида бошланди.

"У ушбу технология билан даволанган биринчи бемордир", дейди Калифорния университети профессори ва "Great Ormond Street"дан Васим Қосим.

Унинг айтишича, генетик таҳрир бир қатор касалликларни даволашда "катта салоҳиятга" эга бўлган "жуда тез ривожланаётган соҳадир".

Лойиҳаланган ҳужайралар унинг танасидаги саратон Т ҳужайраларига ҳам, уни касалликдан ҳимоя қиладиган бошқа ҳужайраларга ҳам ҳужум қилгани сабабли Алисса инфекцияга қарши ҳимоясиз бўлиб қолди.

Бир ой ўтгач, Алисса ремиссияга кирди ва иммунитет тизимини тиклаш учун иккинчи суяк илиги трансплантацияси амалга оширилди.

Алисса 16 ҳафта касалхонада ётди. Мактабга чиққан укасини кўра олмади, бошқалардан микроб юқиши Алисса учун хавфли эди.

Уч ой ўтгач, ўтказилган текширувда яна саратон белгилари топилганидан кейин хавотирлар бор эди. Аммо унинг охирги икки текшируви тоза чиқди.

"Ҳар бир кичик нарсани ҳам қадрлашни ўрганар экансиз. Мен ҳозир шу ерда эканлигимдан жуда миннатдорман", дейди Алисса.

"Ақл бовар қилмайди. Менда бундай имконият борлиги бир бахт, мен бундан жуда миннатдорман ва келажакда бу бошқа болаларга ёрдам беради".

У Исо мавлудини интиқлик билан кутмоқда, холасининг тўйига бормоқчи, яна велосипедини минади, мактабга қайтади ва "фақат ўз ишлари билан шуғулланади".

Оиласи саратон бошқа қайтмаслигига умид қилмоқда.

"Бу қўшимча йил, у уйда бўлган сўнгги уч ой биз учун совға бўлди", деди Киона.

"Биз қанчалик фахрланаётганимизни ифодалашга тил ожиз. Унинг бошидан кечирганларини ва ҳар қандай вазиятда ўзини бардам тутганини кўрсангиз эди, жуда ажойиб", дейди отаси Жеймс.

Лейкемия билан оғриган болаларнинг аксарияти асосий даволанишга жавоб беради, аммо йилига ўнлаб болалар бу терапиядан наф кўради.

Алисса клиник синовларда қатнашаётган 10 кишидан фақат биринчисидир.

"Great Ormond Street Hospital" касалхонасининг суяк илиги трансплантацияси бўлимидан доктор Роберт Кьеса шундай деди: "Бу жуда ҳаяжонли. Шубҳасиз, бу тиббиётнинг янги соҳасидир, саратон касаллигига қарши курашиш учун иммунитет тизимини ишга солишимизнинг ўзи ҳайратланарли натижа.

Бироқ, бу усул асос таҳрирлаш орқали эришиш мумкин бўлган ютуқларнинг бир қисми, холос.

Асос таҳрир ихтирочиларидан бири бўлган Броуд институтидан доктор Дэвид Лью менга технология ихтиро қилинганидан атиги олти йил ўтиб одамларни даволаётгани "бемисл" эканлигини айтади.

Алиссанинг терапиясида асос таҳрир орқали генетик коднинг бир қисми бузиб ташланди. Аммо кодни ўчириб қўйиш ўрнига, мутант кодни тузатиш мумкин бўлган нозикроқ йўли ҳам мавжуд. Масалан, атиги битта асосни ўзгартириш орқали ўроқсимон ҳужайрали анемияни тузатиш мумкин.

Шундай қилиб, ўроқсимон ҳужайрали анемия, шунингдек, ирсий бўлган юқори холестерин ва қон касаллиги бўлган бета-талассемияни даволаш учун асос таҳрирлаш синовлари аллақачон бошланган.

Доктор Льюнинг таъкидлашича, "асос таҳрирни даволашда қўллаш эндигина бошланмоқда" ва фан "геномларимизни назорат қилиш учун асосий қадамлар" қўяётган бир вақтда "инсон генларини терапевтик таҳрирлаш жараёнлари иштирокчиси бўлиш" ҳам катта гап.

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek